Liefde is een vreemde ziekte

 Deel dit artikel

Tijdens een plotselinge, hevige aanval van verliefdheid lijkt het soms of alles beter gaat. Volgens het spreekwoord geeft de liefde vleugels. Maar biologen hebben het pepmiddel nog steeds niet gevonden.

Liefde geeft vleugels
Versmelten met een partner
Theorieën over liefde
Adrenaline als middelpunt?
Kwestie van hormonen
Geactiveerde hersenkernen
Liefde als oppepper

Liefde geeft vleugels
Drieëntwintig jaar zou het duren voordat marathonloper Kamiel Maase, afgelopen oktober, het Nederlandse record op de marathon kon verbeteren. Dat oude record stond op naam van de huidige atletiekbondscoach, Gerard Nijboer. Toen hij in 1980 in een tijd van twee uur, negen minuten en een seconde de marathon van Amsterdam won, waren de omstandigheden dan ook in alle opzichten optimaal.

'Het was prachtig weer, graadje of dertien, wind in de rug', weet Nijboer nog altijd. 'Bovendien was ik net klaar met mijn studie en ik was net mijn huidige vrouw tegengekomen. Dat soort omstandigheden kun je niet creëren. Maar ze geven je wel vleugels.' Als je de schrijvers van poëtische popsongs moet geloven, is Nijboer niet de enige bij wie door een hevige verliefdheid opeens ook andere dingen veel beter lijken te gaan. Van Bryan Adams (When the feeling's right, I can run all night) tot Whitney Houston, van The Olsen Brothers tot Chris Norman, de wings of love zouden velen tot ongekende hoogten opstuwen. Geeft de liefde ons inderdaad vleugels? En hoe zitten deze dan in elkaar?

Over de diepste functie van liefde en verliefdheid kunnen geleerden lang van mening verschillen. Voor velen is het duidelijk: uiteindelijk staat -- denk aan Darwin -- de liefde slechts in dienst van de instandhouding van de soort. 'Verliefdheid hangt sterk samen met seksueel verlangen', zegt Cas Wouters, hoogleraar sociologie aan de Universiteit Utrecht. Hevige verliefdheid is in deze benadering de motor die seksueel gedrag aandrijft, met nakomelingen als resultaat. Anderen zien voor de liefde een vrijere rol weggelegd. De romantische liefde, benadrukken zij, was in het grootste deel van de geschiedenis van ondergeschikt belang, zeker als het aankwam op de voortplanting. 'De sterke koppeling tussen de liefde en het verwekken van nageslacht is nog maar ongeveer een eeuw oud', zegt seksuologe en psychotherapeute Carolien Roodvoets, auteur van Nu alleen de liefde nog, een zelfhulpboek voor alleenstaande vrouwen van boven de dertig.

Versmelten met een partner
'In de oertijd werden vrouwen even snel en tussendoor bevrucht, net zoals dat bij honden en paarden gebeurt', zegt Roodvoets. Huwelijken, analyseert ze, werden niet gesloten omwille van liefde, maar omwille van economische belangen of bestaande machtsverhoudingen. 'De liefde heeft misschien altijd wel bestaan, maar het was niet de belangrijkste drijfveer voor seks.' Maar, van belang voor de voortplanting of niet, de behoefte aan liefde kan bijna even sterk zijn als die aan eten of slapen, gelooft ook Roodvoets. 'Ieder mens lijdt aan een existentiële eenzaamheid', denkt ze. 'De liefde kan die wat verzachten.'

Het klinkt als de Eros-mythe van Aristophanes, waar Plato al over schreef. De oermens verenigde volgens dit verhaal beide geslachten. Maar toen zij in hun overmoed de goden bedreigden, sneed Zeus de mens in tweeën. Sindsdien zijn wij allen op zoek naar een wederhelft. 'Het verlangen met de partner te versmelten, is de kern van de liefde', denkt Roodvoets. De vraag blijft: stuwt het ons op tot grotere hoogten?

Wie op zoek gaat naar harde gegevens over stimulerende bijwerkingen van de menselijke verliefdheid komt van een koude kermis thuis: dichters, filosofen en romanciers, en in mindere mate ook alfa- en gammawetenschappers hebben allen hun steentje bijgedragen, maar in de exacte, biomedische wetenschappen is het onderwerp een ondergeschoven kindje. Dat is niet zo verwonderlijk: verliefdheid is een eigenschap die moeilijk bij proefdieren is uit te testen. En met levende mensen is het lastig experimenteren, of ze nu verliefd zijn of niet. Omdat bovendien farmaceutische bedrijven nog niet hard op zoek zijn naar een verliefdheidspil, ontbreken tot op heden zowel het geld als de motivatie voor grootschalig onderzoek op dit terrein.

Theorieën over liefde
Toch is er geen gebrek aan theorieën over de biochemische grondslag van verliefdheid, en de effecten die dat op ons overige functioneren zou hebben. De populairste theorie spreekt zelfs zonder enige aarzeling over het 'molecuul van de liefde', geheten fenylethylamine, een klein amfetamineachtig molecuul dat de hersenen zelf kunnen aanmaken.

Volgens aanhangers van deze theorie vormt fenylethylamine (in het Engels afgekort tot PEA) de eerste en centrale schakel in een uitgebreid netwerk van signaalstoffen die het lichaam bij een hevige verliefdheid besturen. Een shot PEA in de hersenen zou het startsein zijn voor de aanmaak van hormonen zoals dopamine, adrenaline en noradrenaline, elk met hun eigen stimulerende en remmende effecten.

Dopamine, bijvoorbeeld, is een hersenhormoon dat nauw betrokken is bij allerlei plezierige en zelfs euforische gevoelens, mede omdat het een stimulerende werking heeft op het 'beloningscentrum' van de hersenen -- dit centrum speelt een belangrijke rol bij verslavingen. Dat dopamine invloed kan hebben op seksueel gedrag blijkt bijvoorbeeld wanneer een tekort bij patiënten met de ziekte van Parkinson met extra dopamine van buiten wordt aangevuld: het verlangen naar seks kan dan sterk toenemen.

Adrenaline als middelpunt?
Het middelpunt van de oppeppende werking van verliefdheid zou echter worden gevormd door het hormoon adrenaline. Dit hormoon bereidt -- niet alleen bij verliefdheid, maar bijvoorbeeld ook bij hevige angst -- spieren in het lichaam voor op actie zodat het indien nodig optimaal kan presteren. De bloedvaten vernauwen, de hartslag en de bloeddruk gaan omhoog, de spijsvertering gaat op een laag pitje en de zintuigen en het brein zijn extra alert -- alles om snel en fel in actie te komen.

De ontdekking van kleine hoeveelheden PEA in cacao en chocola gaven deze populaire theorie de laatste jaren extra brandstof. Op tal van internetsites valt dezer dagen te lezen dat PEA verklaart waarom sommige mensen zich na een teleurstelling in de liefde overgeven aan chocoladerepen -- alles om maar genoeg van de stof in de hersenen te krijgen, ook al is inmiddels duidelijk dat PEA in de darmen wordt afgebroken en dus -- helaas -- niet tot de hersenen door kan dringen.

In werkelijkheid, zegt endocrinoloog Focko Rommerts van de Erasmus Universiteit Rotterdam, moeten theorieën als deze dan ook met een fikse korrel zout worden genomen. Over de centrale rol van PEA bij verliefdheid is in feite veel minder bekend dan alom wordt verkondigd, legt hij uit. 'Na de eerste publicaties over het onderwerp is iedereen een beetje met dat stofje aan de haal gegaan. De realiteit is dat we nog helemaal niet zoveel weten over de hormonale veranderingen tijdens verliefdheid.'

Kwestie van hormonen
Ons lichaam maakt continu tientallen hormonen aan, verklaart Rommerts, die bovendien allemaal op elkaar reageren. Het is helaas dus niet zo eenvoudig uit te maken welk hormoon op welk moment waarvoor verantwoordelijk is. Een extra complicerende factor is dat veel hormonen op verschillende plaatsen in het lichaam totaal verschillende effecten hebben. 'In de bloedbaan vissen naar stofjes in de hoop te ontdekken hoe verliefdheid werkt, is net zo'n hopeloze opgave als bij een restaurant in de vuilnisbak kijken om te bepalen wat de gasten gisteravond bij het diner hebben gegeten', vat Rommerts het probleem voor endocrinologen samen. Waarschijnlijk zal uiteindelijk blijken, vermoedt hij, dat heel veel hormonen tegelijk een rol spelen, 'want als het er maar één was, hadden we de zaak al lang ontrafeld.'

Een paar jaar geleden gooide de jonge Zwitserse neurobioloog Andreas Bartels, toen nog promovendus in Londen, maar inmiddels werkzaam bij het Max Planck-instituut voor Biological Cybernetics in het Duitse Tübingen, het over een andere boeg. Hij besloot het biologische geheim achter de liefde langs een andere route op te sporen. Samen met zijn hoogleraar Semir Zeki spoorde Bartels vrijwilligers op die, naar eigen zeggen, 'werkelijk zwaar, waanzinnig verliefd' waren. Uit zeventig mensen die reageerden selecteerde de promovendus zeventien proefpersonen, gemiddeld 23 jaar oud, bij wie de verliefdheid er, althans tijdens een interview met de onderzoekers, van afdroop.

De uitverkoren tortelduiven namen plaats in een apparaat dat met behulp van magnetische golven om de paar seconden foto's van hun hersenen maakte. De ene helft van het experiment keken ze naar de foto van een bevriende leeftijdsgenoot, niet echt iets bijzonders. Maar de andere helft mochten ze wegsmelten bij het lachende gezicht van hun grote liefde.

Geactiveerde hersenkernen
Na afloop van de metingen trokken de onderzoekers de twee series opnamen van elkaar af en construeerden er één 'gemiddeld' stel hersenen van. Het resultaat was een functional magnetic resonance image (fMRI), een plaatje dat in één oogopslag laat zien welke hersendelen relatief veel en welke juist bijzonder weinig zuurstof verbruikten op het moment dat de proefpersonen naar een foto keken van degenen op wie zij verliefd waren.

De hersendelen die oplichtten, vertelt Bartels, zijn kernen die ook betrokken zijn bij veel andere positieve emoties, en maken deel uit van het al genoemde beloningscentrum. Andere hersenkernen, betrokken bij negatieve gevoelens en sociale afkeuring, leken bij het kijken naar de foto van de geliefde juist even op non-actief gesteld -- wie zei dat liefde niet blind maakt?

De geactiveerde kernen, merkt Bartels echter ook op, bevatten zenuwcellen waarvan bekend is dat ze erg gevoelig zijn voor twee hormonen: oxitocine en vasopressine. Beide worden de laatste jaren, vooral in experimenten bij woelmuizen, steeds vaker in verband gebracht met de aandrang om sterke sociale paarbanden te vormen, zoals die tussen moeder en jonggeboren kind of die tussen twee volwassen dieren.

Liefde als oppepper
Daarmee brengt de hersenonderzoeker het verliefdheidsonderzoek via wat speculatieve hersenplaatjes terug bij hormonen -- zij het bij hormonen die weinig meer te maken lijken te hebben met de fysieke oppepper die Nijboer wellicht tot zijn recordtijd bracht.

Dat de liefde vleugels geeft, kan dus vooralsnog niet door biologisch onderzoek met harde gegevens worden gestaafd: voor het bestaan van stimulerende fysiologische effecten van een verliefdheid ligt geen stevig bewijs op tafel. Maar dat betekent niet dat verliefdheid op meer psychologisch vlak geen pepmiddel kan zijn -- en dan natuurlijk vooral wanneer die wordt beantwoord.

'Liefde is bevestigend', zegt Roodvoets. 'Het sterkt je in je eigenwaarde doordat je partner jou het gevoel geeft er wezenlijk toe te doen. Dat je op de eerste plaats komt. De vreugde daarover werkt als een roze wolk. Je kunt beter relativeren, je kunt je verheugen op dingen als een romantisch etentje of een lekkere vrijpartij. Het gevoel dat er iemand voor je is, en vooral de belofte op meer van dat moois, maakt dat alles net even iets gemakkelijker lijkt te gaan. Rotdag op je werk? Wat maakt het uit. Belangrijker is waar je vanavond samen gaat eten.'

Overgenomen uit Intermediair, 19 februari 2004

'Shockjock' Giel Beelen, volgens kenners hét radiowonder op radio 3FM, krijgt een 'positieve vibe' van verliefdheid.
'Ik merk het effect van verliefdheid wel degelijk in mijn werk. Je zit dan toch wel op een positieve vibe, weet je wel, en als je lekker in je vel zit, dan gaat alles makkelijker. Vooral in het werk dat ik doe, waarbij je toch wel veel van jezelf moet geven, is dat belangrijk.
Trouwens: in het begin liep ik echt te kutten toen ik verliefd was. Ik vond het werk gewoon niet zo belangrijk toen, vooral bij de voorbereiding liep ik er best wel de kantjes van af. Ik kwam na het nieuws binnen rennen, deed mijn programma en ging daarna snel weer weg om aan mijn vrouw te pielen, snap je? Als ik die programma's terugluister, vind ik ze ook weer niet heel slecht, maar briljant is het niet.
'Ik heb mijn vrouw trouwens via de radio leren kennen. Ik moest 's nachts een instrumentaaltje vullen en dat ging dus over rap en zo, en toen had ik om input gevraagd en zij kwam met een stukje tekst. Ik vond dat best wel leuk en het werd een soort soap zeg maar. Totdat de rap af was, toen heb ik haar in de studio uitgenodigd.
Toen ik haar zag, sloeg de vonk over. In de auto naar huis heb ik toen het programma dat na het mijne kwam gebeld, en mijn liefde betuigd... Gelukkig luisterde zij ook, en zo hebben we toen afgesproken om ook buiten de studio eens een afspraakje te maken.'

Benjamin Herman, saxofonist en bandleider van de jazzformatie en big band New Cool Collective, gaat automatisch beter spelen als er mooie vrouwen onder aan het podium staan.
'We hadden het toevallig net over het effect van mooie vrouwen op ons spel. Dat komt, we hebben hier in de studio MTV aanstaan, waar voortdurend mooie vrouwen in bikini voorbijkomen. Onze bassist Leslie, die ook veel salsa speelt, vertelde dat hij zich op salsafeesten nogal moest concentreren om niet afgeleid te worden door draaiende billen voor zijn neus. Als muzikant in een jazzformatie zie je vanaf het podium vaak ook de mooiste schepsels voor je neus dansen. Je gaat er automatisch beter van spelen, maar soms vergeet je ook in te zetten.
'Ik weet niet of je dat fenomeen aan de liefde mag toeschrijven. Mooie vrouwen schijnen in de hoofden van mannen bepaalde stoffen vrij te maken, die ervoor zorgen dat we beter ons best gaan doen. Je merkt dit zeker ook in de band. Onze muziek klinkt in een zaal met middelbare mannen heel anders dan wanneer we voor een voornamelijk vrouwelijk publiek spelen. 'Als ik verliefd ben, speel ik niet altijd beter. Ik lijd dan meestal aan slaaptekort en ik eet weinig. Zolang de liefde (nog) niet beantwoord wordt, speel ik wel intenser. Wanneer het niet best met je gaat, kun je soms ook heel mooi en melancholisch spelen. Je speelt het best als je op het gebied van de liefde nog niet hebt wat je wilt. Je wordt, denk ik, zelfgenoegzaam als het meisje eenmaal voor je gewonnen is.
'Toen ik mijn vriendin Cathelijne leerde kennen, met wie ik in mei volgend jaar wil trouwen, kon de muziek me enige tijd weinig schelen. Ik was van iets anders vervuld. Natuurlijk probeer je een nieuwe liefde wel het hof te maken via de sax. Ik vroeg haar bijvoorbeeld geregeld langs te komen als ik speelde. Nog steeds heb ik het gevoel dat ik op muzikaal gebied wel mijn best moet blijven doen voor haar. Je wilt natuurlijk niet dat je geliefde zich tegenover haar vriendinnen moet verontschuldigen voor de middelmatige muziek van haar vriend.'

Yolanda Eijgenstein, oprichter van trainings- en adviesbureau Why Company en auteur van Happy Worker, dankt haar enthousiasme aan een liefdevolle relatie.
Hoe hou je dat allemaal vol, vragen mensen me wel eens. Ze bedoelen dan mijn werk, het moederschap, de bestuurlijke functies die ik uitoefen en dat ik ook nog van alles help opzetten. Ik denk dat ik dat kan door mijn fantastische relatie met Gré. Toen ik zestien jaar geleden verliefd op hem werd, had ik het gevoel dat ik bergen kon verzetten. En dat gevoel is grotendeels intact gebleven. Ik heb door onze relatie het gevoel dat ik er mag zijn; door de basisveiligheid en liefde die ik ervaar, heb ik ook veel liefde en energie over voor mijn werk. Ik kan sprankelen als ik bij een lezing mijn verhaal sta te houden. Nog steeds kan ik lekker zenuwachtig zijn voordat Gré thuiskomt. Als we een conflict hebben, merk ik het ook meteen. Dan kost het me veel energie om me niet steeds daarop te richten.
Bij de Why Company is ons uitgangspunt dat mensen die in een liefdevolle, of zo je wilt in een motiverende geïnspireerde omgeving werken, een stuk beter functioneren dan mensen die al hun energie moeten steken in een goede verhouding met hun baas. Het komt erop neer dat we bedrijven die ervoor openstaan, leren hoe ze meer en beter en geïnteresseerder kunnen communiceren. Mensen kunnen namelijk pas enthousiasme uitstralen als je ook interesse in hen toont. Ze willen eerst zelf gezien worden en zich gewaardeerd voelen. Ga maar na hoe vaak bazen onderwerp zijn van gesprek. Mensen ergeren zich aan hun baas, komen vloekend thuis, ze willen niet meer. Slechte verhoudingen op het werk vervullen de mensen. Het maakt ze vleugellam, doordat het zoveel negatieve energie kost, energie die je niet in je werk steekt.'