Roos Vonk: boude beweringen en onzekerheid
Defensieve bevlogenheid
Auteur: Roos Vonk
|
02-04-2008
|
 Deel dit artikel
Een collega zei eens tegen me: 'Als jij iets met zo'n stelligheid beweert, word ik wantrouwig of het wel klopt.'
Betrapt! Ja, om aan overtuigingskracht te winnen wil ik wel eens extra ferm zijn in mijn uitspraken. Een enkele keer word ik me daar gaandeweg van bewust, maar bluf ik gewoon door: het is raar om na een zelfverzekerde boude uitspraak opeens 'eigenlijk weet ik het niet zeker' te mompelen en terug te krabbelen... Meestal komt het ook niet zover dat ik dat überhaupt overweeg, want stelligheid heeft effect. Mensen zijn geloofwaardiger als ze zich beslister uitdrukken.
Dat is geheel ten onrechte, want er bestaat geen enkel verband tussen iemands vastberadenheid en de kans dat hij gelijk heeft. Als mensen bijvoorbeeld moeten bepalen of iemand liegt of de waarheid spreekt, dan blijkt dat degenen die zekerder zijn over hun oordeel het helemaal niet vaker bij het rechte eind hebben. Al ben je er zelf van overtuigd dat je iets heel zeker weet, dat zegt niets over de juistheid ervan.
Gaat het om onze denkbeelden over het leven, onszelf en hoe de wereld in elkaar zit, dan geldt zelfs: hoe resoluter de opvattingen, des te meer innerlijke twijfel erachter schuilgaat. Volgens onderzoeken naar 'defensive zeal' (defensieve bevlogenheid) doet dat verschijnsel zich vooral voor bij mensen met een positief zelfbeeld. Die houden niet van twijfelen en aarzelen. Als ze onzeker zijn, geven ze even wat extra gas en worden hun opvattingen extremer en radicaler. Die onzekerheid hoeft niet te gaan over het onderwerp zelf. Twijfels of je er wel bij hoort, of je partner de ware voor je is, of je het goede besluit hebt genomen op je werk - dat allemaal kan ertoe leiden dat bijvoorbeeld je politieke overtuigingen extremer worden.
Zelfverzekerde mensen zijn dus geneigd hun onzekerheden te overstemmen met stelligheid die op een heel ander gebied kan liggen. Verschillende levensdomeinen werken als communicerende vaten. Zo blijkt dat mensen twijfels over hun relatie of over een persoonlijk dilemma compenseren door hun politieke opvattingen extremer te maken, dat ze twijfels over hun politieke opvattingen weer compenseren door zichzelf of hun eigen groep extra veel positieve eigenschappen toe te dichten, en dat ze beter menen te weten wie ze zijn en wat ze willen wanneer je ze eraan herinnert dat ze sterfelijk zijn, of wanneer je ze vraagt hoe het zou zijn als hun partner hen zou verlaten. Dus wil je een beetje bevlogenheid en overtuiging opwekken bij je collega's, dan weet je wat je te doen staat.
De gevolgen van dit mechanisme zijn helaas lang niet altijd wenselijk. Dat zien we aan moslimfundamentalisme - waarbij ook de heethoofdige reacties op kritiek boekdelen spreken over kwetsbare ego's -, maar ook veel dichter bij huis. Het huidige maatschappelijke klimaat biedt veel ruimte aan de gevolgen van een wankele hoge eigendunk: een narcistische cultuur waarin we met kracht mogen uitkomen voor al onze opvattingen zelfs als die beledigend zijn, waarin onbeschoftheid wordt verward met moreel gelijk, en ongenuanceerde stelligheid met daadkrachtig leiderschap. Het verschijnsel van defensive zeal laat zien dat we wat dit betreft allemaal in hetzelfde gehavende schuitje zitten: achter iedere overtuiging die met zoveel verve wordt bewaakt, gaat een klein onzeker mensje schuil dat aan zichzelf twijfelt, niet weet wat de zin van het leven is, bang is om het verkeerd te doen - afijn, al die existentiële twijfels die we allemaal kennen.
Het vervelende is dat je, ook al doorzie je dit allemaal, er weinig aan kunt doen. Als iemand eenmaal lekker op stoom is met stellige uitspraken, is het zinloos te zeggen 'Ik begrijp best dat je eigenlijk heel onzeker bent'. Er is maar één remedie: we moeten ons eigen aplomb en de achtergrond ervan in beeld hebben, en gas terugnemen zodra we beseffen dat we onszelf overschreeuwen. Als we dat allemaal doen, wordt de wereld echt leuker - en hebben we nog vaker gelijk ook.
Bronnen
Hart, J. J., Shaver, P. R., & Goldenberg, J. L. (2005). 'Attachment, self-esteem, worldviews, and terror management: Evidence for a tripartite security system'. Journal of Personality and Social Psychology, 88, 999-1013.McGregor, I. & Marigold, D. C. (2003). 'Defensive zeal and the uncertain self: What makes you so sure?' Journal of Personality and Social Psychology, 85, 838-852.
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek:
Roos Vonk
Reageer, print of deel dit artikel
|
