Met zweet in de handen

 Deel dit artikel

Op de meest ongelukkige momenten slaat het toe: tijdens een presentatie, een beoordelingsgesprek of een sollicitatiegesprek. 'Faalangst overkomt de besten, hele carrières lopen er op stuk, maar erover praten is een groot taboe.'

• Faalangst bij volwassenen taboe
• Definitie van faalangst
• Plotselinge blokkade
• Zo voorkom je faalangst
• Stop met doemdenken
• Hulpmiddelen bij faalangst

Faalangst bij volwassenen taboe

Maria Callas stierf bijna van angst als ze het podium opstapte. Bij Jacques Brel stond steevast een emmer klaar tussen de coulissen, voor als hij weer moest kotsen. Acteur Gijs Scholten van Aschat beschrijft zijn faalangst als 'een zwarte gier die in je nekt springt, een soort doodsangst'. Faalangst, podiumvrees, prestatieangst, plankenkoorts of hoe je het ook wilt noemen is een fenomeen waar iedereen in meer of mindere mate last van heeft. Een beetje faalangst is gezond, vinden we, het zet de geest op scherp. Maar soms is de druk zo groot dat het scherpere bewustzijn omslaat in depressieve gevoelens of in blinde paniek.

Begin dit jaar haalde acteur Huub Stapel de voorpagina's van de kranten door drie dagen voor de première van zijn toneelstuk opeens af te zeggen. Na enkele dagen commotie stond Stapel uiteindelijk toch nog -- met tekst in de hand -- op het podium. Bij dit soort gevallen van extreme faalangst is het vaak de maladie du perfectionisme -- zoals Stapel zijn gedrag verklaarde -- die parten speelt. Maar ook mensen die niet letterlijk in de schijnwerpers hoeven staan, kunnen flink last hebben van zenuwen als zij een moeilijke prestatie moeten leveren.

'Het is een enorm taboe om daar over te praten', zegt trainer en therapeut Ard Nieuwenbroek die gespecialiseerd is in faalangst. Hoewel het onderwerp bij kinderen uitermate serieus genomen wordt -- tachtig procent van de scholen heeft een speciaal faalangstbeleid -- wordt over faalangst bij volwassenen doorgaans gezwegen. Als we eenmaal aan de hand van de remedial teacher door het eindexamen zijn gesleurd moet het maar afgelopen zijn met de bangigheid.

'Natuurlijk kunnen volwassenen ook last hebben van faalangst, maar daarvoor gebruiken we verhullende termen als successenangst en prestatieangst', zegt Nieuwenbroek. Ondanks de recessie, of misschien juist dankzij, groeit Nieuwenbroeks klantenkring gestaag. Jaarlijks ontvangt hij honderden telefoontjes van werknemers bij wie het angstzweet regelmatig uitbreekt. 'En allemaal zeggen ze: ik wil niet dat je mijn bedrijf belt. Ik betaal het zelf wel.'

Definitie van faalangst

Ook onder artiesten is praten over je plankenkoorts niet gebruikelijk. 'Als je bang bent, zul je wel niet goed zijn, wordt meestal gedacht', zegt psychologe Pim Wippoo. Wippoo geeft workshops aan uitvoerend kunstenaars en schreef samen met Liesbeth Citroen het boekje Alle ogen gericht op... over omgaan met podiumvrees voor uitvoerende kunstenaars. Steeds opnieuw live een prestatie leveren waarbij je jezelf bloot moet geven, is er de oorzaak van dat veel acteurs en musici last hebben van angsten. De moordende concurrentie en de recensies die carrières kunnen maken en breken, zorgen nog eens voor extra spanning.

Toch zit er voor artiesten niets anders op dan hun faalangst het hoofd te bieden. 'Podiumkunstenaars kunnen wat dat betreft veel van sporters leren', vindt psychologe Wippoo. Sporters hebben een coach die hen traint om hun emoties te "managen" en zich mentaal voor te bereiden op prestaties. 'Het hebben van angst is daar zelfs statusverhogend.'

Maar wat is het nou eigenlijk, faalangst? In de wetenschap worden alle angsten op een hoop gegooid om daarna netjes in hokjes als 'agorafobie' of 'smetvrees' te worden opgeruimd. Faalangst heeft officieel niet zo'n hokje. De gangbare 'diagnose' luidt dat er sprake is van een te laag zelfbeeld (te weinig zelfvertrouwen), maar dan moet dit niet de algemene toestand van deze persoon zijn, maar duidelijk te maken hebben met een bepaalde prestatie die moet worden geleverd. 'Daarmee onderscheidt faalangst zich van bijvoorbeeld verlegenheid', vindt Nieuwenbroek.

Plotselinge blokkade

'Je bent goed voorbereid, je kunt de prestatie prima aan, maar toch zie je opeens door de bomen het bos niet meer en word je in je denken geblokkeerd. Dit komt doordat je bang bent om te worden beoordeeld op wat je hebt bedacht.' Er zijn een heleboel factoren die bijdragen aan het ontstaan van faalangst, zegt Nieuwenbroek.

Faalangst kan genetisch bepaald zijn, want gevoelige mensen hebben meer aanleg voor faalangst. Maar ook ervaringen uit het verleden kunnen een voedingsbodem voor faalangst vormen, zoals een leraar die een duidelijke voorkeur tentoonspreidde voor de toppers in zijn klas of ouders die hun kind alleen beloonden na prestaties. Ook gebeurtenissen op het werk -- een leidinggevende die zegt dat je ergens geen talent voor hebt -- kan gevoelens van faalangst aanwakkeren en het zelfbeeld doen kelderen.

Heftige angstgevoelens kunnen zelfs verslavend werken, zegt psychologe Wippoo. 'Bedenk wel: hoe groter de angst, hoe groter ook de euforie als het goed gegaan is. Het applaus dat volgt, bezorgt de faalangstige mens een extreem geluksgevoel.' De veronderstelling dat ervaren mensen minder last hebben van faalangst klopt niet, zegt ze. Routine kan een voordeel zijn, maar de omgeving verwacht ook een betere prestatie van iemand die ervaren is. 'Jonge mensen kunnen zelfs minder snel bang zijn omdat ze nog naïef en onwetend zijn. Dat zag je bijvoorbeeld bij sommige kandidaten van Idols .'

Zo voorkom je faalangst

Faalangst voorkomen begint met een goede voorbereiding', zegt Wippoo. Dat klinkt als een geweldige open deur, maar waar de psychologe op doelt, is dat het belangrijk is een gefundeerde keuze te maken voordat je een opdracht op je neemt. Het begint met een taxatie van de moeilijkheidsgraad van de klus. Is er voldoende tijd, zijn er voldoende middelen? Wil je met die mensen werken? Wat heb je te kiezen? Wie al die vragen kan beantwoorden, weet beter waar hij mee bezig is en dat vermindert de kans op tegenslag, paniek en vluchtgedrag (zoals hopen dat je griep krijgt).

Stap twee is een goede tijdsplanning. Doorgaans wordt er veel te luchtig ingeschat hoeveel tijd iets kost en vergeten mensen hoeveel tijd er gaat zitten in afleidingen. Veel mensen zeggen dat ze alleen onder tijdsdruk kunnen werken en deadlines stellen kan dan soms helpen. 'Het levert echter ook spanning op als de deadline nadert en de taak nog niet af is. Dan verandert die deadline van een hulpmiddel in een dreiging', waarschuwt Wippoo.

Ook bij een goede voorbereiding komt vroeg of laat, zeker bij langere projecten, de onvermijdelijke dip. Hoewel veel zelfhulpboeken anders suggereren, is het helaas onmogelijk om voortdurend enorm gemotiveerd te zijn en in (een) constante positieve, licht opgewonden staat -- tegenwoordig vaak flow genoemd -- aan het werk te zijn. Veel mensen gaan als het even tegenzit nóg langer en harder werken. Dat kan zelfs contraproductief werken, want alleen maar hard buffelen reduceert de faalangst niet. Er zijn ook mensen die in een dip juist allerlei smoesjes gaan verzinnen om maar niet aan het werk te hoeven gaan, dit wordt meestal negatieve faalangst genoemd.

Stop met doemdenken

Nu luidt het standaardadvies dat psychologen bij een dip geven: stop met doemdenken en bekijk de zaak eens met reële ogen. Omdat dit veel en veel gemakkelijker gezegd is dan gedaan, zijn er tal van cognitieve gedragstherapieën bedacht om die staat van nuchterheid weer te bereiken. Het doel van al deze theorieën en technieken is dat je jezelf een kleine hersenspoeling geeft door negatieve gedachten ('waar ben ik aan begonnen?' of 'dit wordt echt nooit iets') in te wisselen voor meer reële opvattingen over hoe je ervoor staat ('het is een ingewikkeld project, een groot deel is al gelukt, op een paar punten moeten we nog verbeteringen aanbrengen').

Nieuwenbroek noemt dit het vervangen van niet helpende gedachten door helpende gedachten. Ook Wippoo leert haar cursisten om doemgedachten uit te bannen. 'Maar ik vind niet dat je moet doordraven in van die Ratelband-achtige euforie. Ik ben van mening dat je faalangst niet compleet kunt omzetten in een soort positieve opwinding, het Sinterklaasgevoel, zeg maar. Dan onderschat je het feit dat het om angst gaat.'

Een beetje faalangst heeft een mens zelfs nodig. Zonder angst op het podium staan pakt slecht uit, want juist de angst draagt bij aan de expressie en het overbrengen van emotie. 'Aziatische artiesten beheersen weliswaar de concentratie om hun angsten te negeren en technisch gezien is het fantastisch wat zo'n pianist presteert, maar tegelijkertijd doet het je vaak niks.'

Hulpmiddelen bij faalangst

Omdat faalangst gepaard gaat met veel stress worden ontspanningsoefeningen ook sterk aangeraden. De meesterpianist Glenn Gould bezwoer zijn angst door op het podium eerst met een glas wijn en een boek in een leunstoel te hangen. Pas als hij zich prettig genoeg voelde, kroop hij achter de vleugel. Nu moet een mens het wel ver geschopt hebben om zich deze aanpak te kunnen permitteren, maar even een korte ontspanningsoefening doen voor het houden van een presentatie werkt ook.

Een andere oplossing om de zenuwen te verminderen is een pilletje slikken. 'Zeventig procent van de orkestleden zit wel eens aan de bètablokkers, blijkt uit onderzoek', zegt Wippoo. Hoewel dit medicijn, oorspronkelijk bedoeld als middel bij hartritmestoornissen, niet verslavend is, vraagt ze zich af of ze deze remedie moet aanbevelen. 'Het zou een oplossing kunnen zijn bij situaties waar het er echt vanaf hangt, zoals een auditie. Een of twee borrels nemen is trouwens ook niet zo'n slechte aanpak, alleen heb je op een gegeven moment niet meer genoeg aan twee borrels.'

Hoe vervelend faalangst ook kan zijn, het is beslist geen ziekte, benadrukt Nieuwenbroek. Voor faalangst hoef je -- ernstige gevallen daargelaten -- niet in therapie. Iedereen heeft het in meerdere of mindere mate in zich. Het vervelende is alleen dat voor mensen die níet goed met hun faalangst om kunnen gaan de gevolgen heel groot zijn. 'Vergis je niet, hele carrières lopen hier op stuk, want op het werk heerst niet echt een klimaat waarin zo'n onderwerp besproken kan worden.'

Het is een grote verspilling van geld en talent dat sommige mensen daardoor onder hun niveau gaan werken of zelfs in de wao belanden, vindt hij. Bedrijven zouden zelf heel goed iets kunnen doen aan de begeleiding van faalangst en vooral voor coaches en leidinggevenden ligt hier een taak. 'Het zou gewoon een vast onderdeel moeten zijn van het functioneringsgesprek.'