Hoe de financiële sector de onderwereld helpt
Auteur: Wouter Smilde
|
09-02-2012
|
 Mail dit artikel
Toen burgers en bedrijven de financiële crisis in tuimelden, roken de multinationals van de onderwereld kansen. Interessante vraag voor de Commissie de Wit - die onderzoek doet naar het financiële stelsel: werden ze geholpen door Nederlandse banken?
Don Corleone geeft geen persconferenties. Maar als de georganiseerde misdaad zou besluiten journalisten bij te praten over de prestaties van de afgelopen jaren, kunnen ze misschien Antonio Maria Costa vragen.
Kleine kans dat hij ja zegt, dat is het enige. Costa, een zeventiger met de geruststellend weinigzeggende trekken van een doorgewinterde ambtenaar, is directeur van het anti-criminaliteitsbureau van de Verenigde Naties, UNODC. De capo di tutti capi van de misdaadbestrijders dus.
De voorbije jaren waarschuwde hij nadrukkelijk voor nieuwe ontwikkelingen in de onderwereld. Maar wat moeten zijn waarschuwingen criminelen als muziek in de oren hebben geklonken. Eén: misdadige netwerken worden steeds beter geoliede machines, echte multinational corporations. Twee: de belangrijkste syndicaten hebben tijdens de economische crisis ook nog hun invloed in de reguliere economie vergroot. Drugscriminelen (de top van de voedselketen) hebben volgens Costa zelfs enkele Europese banken overeind gehouden, door hen ruimhartig geld te lenen.
Kijk, dat klinkt goed. Geef die Costa een microfoon en laat hem nog eens zeggen dat de onderwereld eigenlijk het spaargeld van Europese burgers heeft gered. Een mooiere kroon kun je niet zetten op het boekhoudkundig jaar van criminele ondernemers.
Witwaspraktijken
Natuurlijk zijn sommige bankiers pissig. Vooral in Londen, het Babylon van de financiële sector, willen ze wel eens man en paard horen van die Costa. Welke banken zijn dat dan, die aan de achterdeur zaken doen met Colombiaanse kartels, Triades en Yakuza, ongeschoren Balkantypes en Cosa Nostra? Is het de Rabobank? ING? Het Belgisch/Franse Dexia? The Bank of Scotland?
Costa is helaas onbereikbaar voor nader commentaar. De topambtenaar nam een sabbatical om een boek te schrijven (een politieke thriller met de werktitel Checkmate). En al zou hij zijn telefoon onder het typen opnemen, dan zou hij nog niks mogen zeggen.
De Utrechtse hoogleraar economie Brigitte Unger kent Costa. Ze komen in dezelfde kringen: congressen van Europol en het IMF waar Unger aanschuift als topdeskundige van witwaspraktijken.
Unger: ‘Costa zegt nooit zomaar wat. Hij leest de vertrouwelijke rapporten van inlichtingendiensten. Er zullen daarin concrete gevallen staan. Hij mag alleen geen namen noemen, omdat dan individuele landen in verlegenheid worden gebracht. Dat valt niet goed binnen de VN.'
Typisch. Om banken en landen niet in hun hemd te zetten, hebben we het niet te veel over de uitstekende recente bedrijfsresultaten van criminele ondernemingen. Terwijl de situatie interessante vragen oproept. Te beginnen met: is er in de onderwereld - net als boven - dan geen economische crisis aan de gang?
Schaduwwereld vol multinationals
Uitzoeken hoe de criminele economie eruit ziet, moet zoiets zijn als een tienduizendstukjespuzzel leggen met je ogen half dicht. Historicus en BBC-journalist Misha Glenny heeft toch een poging gewaagd. Hij bestudeerde syndicaten in Colombia, mensenhandelaars in de Balkanregio en gangsters in Rusland.
De titel van het boek dat hij erover schreef, werd McMaffia. Omdat hij een schaduwwereld vol multinationals aantrof, à la McDonald's. Die tegenvoeters begonnen ooit ook met kruimelwerk, in een lullig dorp of zweterige stadswijk. Maar ze zijn inmiddels zo wijdvertakt als hun legale tegenhangers.
Ja, McDonald's restaurants vind je zelfs in Hazeldonk of Oosterhout. Maar dikke kans dat je in die plaatsen met de juiste contacten evengoed een pistool, een paar gram cocaïne of een kwartiertje met een illegale prostituee kunt kopen. Vergelijk de logistiek.
Economen en criminologen discussiëren nog met elkaar over hoe profitabel de misdadige handel is. Glenny hanteert de schatting dat de schaduweconomie ongeveer twintig procent bedraagt van de reguliere economie - dat wat er jaarlijks, wereldwijd, bruto wordt omgezet.
Zou kunnen. Maar de term ‘schaduweconomie' slaat op alle financiële transacties die uit het zicht van belastinginspecteurs worden gedaan. Omaatjes die hun buurjongen een tientje geven om het gras te maaien horen daar ook bij. En het is niet helemaal eerlijk om oude dametjes met Pablo Escobar te vergelijken.
Het Internationaal Monetair Fonds gaat ervan uit dat in de criminele economie tussen de twee en vijf procent van het GDP wordt omgezet. Aanzienlijk minder dan twintig procent, maar toch nog een bedrag met een 2, een 1, en elf nullen.
Van 2,1 biljoen dollar kun je alle betrokken militairen de complete Tweede Golfoorlog nog een keer laten naspelen. Of Apple, Microsoft, IBM én Google kopen. Of alle Europese voetbalclubs aanschaffen, plus een land aan de Middellandse zee, om ze tegen elkaar te laten spelen.
Toch zit er in dat bedrag nog ruis, blijkt bij navraag bij de Johannes Kepler Universität in Linz, Oostenrijk. Daar werken economen aan rekenmodellen om de onderwereldhandel in te schalen. Op basis van data van inlichtingendiensten, inbeslagnames en waarschijnlijkheidsfactoren. 2,1 biljoen is inclusief winkeldiefstallen en straatroof. En omvat ook fraude in de financiële sector. Misdadig, maar niet altijd het werk van criminele organisaties. De multinationals van de onderwereld verdienen eerder een bedrag dat rond de 870 miljard dollar ligt.
Criminele verdiensten
De nummer één industrie van gene zijde is met afstand drugs. Ongeveer de helft van alle criminele verdiensten komt uit de handel in cocaïne, heroïne, hasj, xtc en amfetamines.
Volgens rapporten van Europol en de KLPD zijn harddrugscriminelen ook de best georganiseerde. De kartels volgen hun product vanaf de cocaplantage tot aan het neusgat. Dat proces houden ze in de hand met de grip van een wedstrijdjudoka.
Nummer twee is de bedrijfstak imitatieproducten: honderdduizenden barbiepoppen, windjacks, bikini's, sportschoenen, jurken, spijkerbroeken, videocamera's, dvd's en boormachines. Met het originele merkje erop (Hugo Boss, Hilti, Versace) alleen dan gemaakt in China of Bangladesh voor een fractie van de prijs.
De Italiaanse journalist Roberto Saviano, die daarover het boek Gomorra schreef, schat dat alleen in de haven van Napels elk jaar al een miljoen ton nepproducten wordt ontscheept, om het vrije Europa in te gaan. Niet zelden naar dealerwinkels, omdat de nepperds niet van echt te onderscheiden zijn.
In de voetsporen van de tyrannosaurus rexxen van de onderwereld, volgen kleinere reptielen. Handelshuizen in arbeid en seks, illegaal gevangen vis, olie, organen, hout, bedreigde diersoorten, diamanten, kunst en de inboedels van vergeten wapendepots.
Stel je de economie van de onderwereld voor als een kopie van de wereldkaart, met daarin punaises geprikt, in drie kleuren. Eén kleur voor de producenten. Eén voor de klanten. En een derde voor de vervoerders die de goederen van A naar B brengen.
Producenten zijn dan bijvoorbeeld Afghanistan (heroïne) en Colombia (cocaïne); China (nepproducten) en de Balkan (vrouwen). De overslag vindt plaats in onder andere Turkije (heroïne), West-Afrika en Suriname (cocaïne). En 's werelds gretigste klanten van McMaffia, zijn de eerzame burgers van de VS en Europa.
In Nederland kun je punaises van alle drie kleuren prikken. Volgens het Europese politienetwerk Europol is in beslag genomen XTC - waar ook ter wereld - ‘almost exclusively from the Netherlands'. Ook in de productie van amfetamine blijkt een klein landje groot.
Productieland Nederland
Naast productieland is Nederland klant. Van Maastricht tot Delfzijl snuiven cocaïnegebruikende Nederlanders jaarlijks zo'n 28 gram de man op. En van Leeuwarden tot Eindhoven doen Hollandse kerels het met illegale hoeren.
In de regel zijn dat vrouwen uit Bulgarije en Roemenië, uit marginale families. Met leugens als ‘ik hou van je, ga met me mee' en: ‘modellenbureaus zoeken meiden zoals jij' zijn ze door criminelen naar Nederland gehaald; om nog voor de grensovergang verkracht te worden tot ze murw zijn.
Blijkens rechtbankverslagen moeten ze twaalf, dertien uur per dag stratenmakers, ceo's en alles ertussen, aan hun lijf dulden. Tegen minimale verdiensten en onder vernederende omstandigheden.
Maar de parel in de kroon voor misdadig Nederland is nog altijd de mainportfunctie die het land heeft. Via de Rotterdamse haven en Schiphol komen containers vol drugs en ander illegaal spul Europa binnen. Alleen Spanje is een populairder invoerland, omdat ze daar letterlijk de taal van de Latijns-Amerikaanse kartels spreken.
In tankstations, wegrestaurants en nabij de bloemenveiling van Aalsmeer wordt volgens KLPD-rapporten voor miljoenen euro's aan onwettige handjeklap gedaan. Geruisloos gaan de busjes en vrachtwagens vol drugs vervolgens de niet-bewaakte binnengrenzen van Europa over - al dan niet uitgerust met gps-trackers omdat de kartels graag weten waar hun lading blijft.
Nepsigaretten
De vraag is: zijn er op de criminele wereldkaart sinds de economische crisis punaises bij geprikt? Snakken de Europeanen naar drugs of nepsigaretten? Omdat je toch wat moet, zonder baan. Kun je op satellietfoto's van Afghaanse valleien meer papavervelden zien? Hoor je meer Colombiaanse tongval in wegrestaurants langs de A10?
Weinig mensen kunnen die vraag beter beantwoorden dan econoom Friedrich Schneider, die voor overheden en politiediensten cijfers plakt op niet-becijferbare geldstromen. Hoeveel er in de wereld wordt zwartgewerkt bijvoorbeeld. Of hoe Al-Qaida aan z'n geld kwam.
Aan de telefoon - terwijl hij Oostenrijkse tunnels in en uit rijdt - vertelt Schneider dat, ja, alles erop wijst dat criminele multinationals groeimarkten hebben ontdekt tijdens de economische crisis. Maar het is een ja-maar.
‘Ze hebben de omstandigheden gebruikt om hun business uit te breiden. De snelst groeiende bedrijfstak is nu trafficing, de handel in mensen. Huishoudsters voor de Arabische wereld, bouwvakkers voor Rusland, prostituees voor Europa.'
‘Want door de crisis groeit de vraag naar goedkope arbeid en goedkope seks. Maar de daarmee behaalde winsten compenseren verliezen elders. Netwerken hebben op korte termijn geld verloren op hun beleggingen in vastgoed en andere bezittingen.'
En, zegt Schneider, het heeft er alle schijn van dat de krachtigste motor van de onderwereldeconomie gestadig aan minder toeren maakt. De wereldhandel in drugs - die in de jaren tachtig en negentig wel aan de pep leek - stabiliseert. Volgens sommige politiediensten neemt die zelfs wat af.
Grote winsten in een relatief kleine criminele industrie. Kleine verliezen in de allergrootste. De weegschaal hangt nagenoeg recht, zou je zeggen. Hoe komt crimefighter Antonio Maria Costa er dan bij dat criminelen zo'n beetje de jackpot wonnen, toen in 2008 de economische droogte begon?
4.051.000 tevreden gebruikers
Stel: je bent een ondernemer uit het Andesgebergte. Dankzij zonovergoten velden vol cocaplanten, produceer je jaarlijks 217 ton cocaïne voor trouwe Europese klanten. Je verscheept die via de Nederlandse Antillen en Suriname, naar het oude continent.
Je regelt vliegtuigen, schepen, containers, valse papieren en misleidende verpakkingen. Je legt contacten in de Caraïben, Madrid en Amsterdam. Je calculeert zelfs in dat je onderweg zo'n 94 ton zult verliezen, dankzij overijverige politieagenten en douaniers.
Dan arriveert je product, bootlading bij bootlading in Europa om via kaasrepubliek en chorizomonarchie - en met tussenkomst van Dealers, dealers en dealertjes - bij 4.051.000 tevreden gebruikers thuis bezorgd te worden, die elk (gemiddeld, en omgerekend) 84 dollar afrekenen per gram wit poeder.
Waar berg je dan onopvallend de anderhalf duizend pallets met bankbiljetten op (tussen 85 en 95 miljard dollar), die je zojuist hebt verdiend?
Je brengt ze naar de bank. Natuurlijk niet met kiepwagen en heftruck. Een bankmanager belt de politie al als een klant met een sporttas vijftigjes aan de balie verschijnt. Laat staan als een dieplader vol contanten op de stoep wordt geparkeerd.
Maar als je vanuit onverdachte bron - een andere bank - miljarden dollars aanbiedt, ben je meer dan welkom. En dat is volgens misdaadbestrijder Antonio Maria Costa precies hoe het tijdens de financiële crisis is gegaan. Onder zuchten van opluchting uit de financiële sector.
Want op het ellendigste moment van de dip, wist de ene bank niet meer of de andere zou omvallen. Uit voorzorg leenden ze elkaar niks uit. Het gevolg was dat ze elk voor zich wanhopig op zoek moesten naar contanten.
Burgers hadden liever één biljet in een sok, dan tien op de bank. En overheden hadden hun zakken al binnenstebuiten gekeerd om de financiële sector te redden. De tsaren van de onderwereld roken hun kans. De bovenwereld stond te springen om geld. En zij hadden het.
Volgens Costa is het drugscriminelen in 2008 gelukt zo'n 240 miljard euro (352 miljard dollar) aan bloedgeld te slijten. Zonder ook maar het geknisper van papier werd het geld door het officiële systeem ‘geabsorbeerd', en feitelijk witgewassen.
Zou het hebben meegeholpen dat de bankiers in de dealingrooms nog maar kort ervoor heen en weer schoven met opties, futures, swaps en forwards, alsof het niet om echt geld ging? Op een luie maandag: 3.000.000.000 omzet. De handel op een goede woensdag: 9.100.000.000. Het wereldwijde verkeer: 10.000.000.000, 100.000.000.000, 1000.000.000.000. Blasé van de hoeveelheid nullen op het scherm.
Kostbare klus
Witwassen is voor criminelen een kostbare, maar noodzakelijke klus. Van zwart geld koop je geen huis, geen auto, geen boodschappen - althans niet voor jezelf. Dat trekt aandacht die je kunt missen. Om een beetje normaal te leven, moet het erop lijken dat je een legaal inkomen hebt.
Maffiosi beginnen daartoe bedrijven. Echte en nep-bv's die elkaar aan het werk houden, en zo een geldstroom in de bovenwereld creëren. Maar de kosten van zulke fopsnorren en plakneuzen gaan wel van de (zwarte) winst af.
Hoe goedkoper het witwassen, hoe meer legale inkomsten. En nooit was het witwassen goedkoper dan tijdens de crisis. Want bedoeld of onbedoeld hielp het financiële systeem van de bovenwereld eraan mee.
Volgens econoom Friedrich Schneider is de basis daarvoor al gelegd tijdens de evolutie van betalingsverkeer. De digitalisering zorgde voor een onpeilbaar groot heelal, waarin de transacties heen en weer sprongen tussen landen en banken. Heb je net je tele-
scoop op één punt in dat heelal gericht - gebeurt er wat in een duister hoekje elders. Schneider: ‘Er worden zoveel transacties gedaan dat verdachte boekingen zelden opvallen.'
Toen bliezen de financiële instellingen ook nog mist voor de lens, met ingewikkelde financiële producten waarvan niemand wat snapte. Costa noemt die ‘monstrous financial instruments whose size, complexity and ownership nobody could understand or master.' Gouden mogelijkheden voor criminele multinationals. Niet alleen was het betalingsverkeer schimmig en complex geworden, in een deelgebied werd zelfs helemaal niet gepatrouilleerd: de markt waar banken elkaar geld toeschuiven.
Unger: ‘De handel tussen banken is gebaat bij snelheid. Het controleren van transacties haalt die snelheid eruit - dus gebeurt het niet. Er geldt wel de minimale eis van know your customer, maar banken kennen elkaar.'
‘Ze controleren niet wie de geldschieter is van de bank die ze geld aanbiedt. En tijdens de crisis stelden ze al helemaal geen vragen. Ook niet als ze wel konden raden dat het geld uiteindelijk uit verdachte bron kwam. Ze hadden het te hard nodig.'
Het enige wat een criminele multinational nodig heeft om op de derivatenmarkt te komen, zegt Unger, is één broker, die geen vragen stelt. Eén sleutel van het hek, en je kunt altijd naar binnen.
Valt daar niets aan te doen? ‘Jawel', zegt Unger. ‘Maar ik betwijfel of dat zal gebeuren.' In de Nederlandse financiële sector wordt zes tot zeven procent van al het geld in het land verdiend. Banen en inkomens komen mogelijk in gevaar bij meer toezicht. ‘Dus', zegt Unger ‘zijn de belangen voor de bovenwereld te groot'.
Illustratie: Hypnoteis
Meer artikelen in de rubriek
'Financiële sector'
Reageer, print of deel dit artikel
|
