Laat het lot je loopbaan bepalen
Auteur: Kees Versluis
|
25-08-2010
| Reacties: 2
|
 Mail dit artikel
Wie meer chaos en toeval in zijn leven toelaat, vergroot zijn kans op geluk en succes. Want willekeur leidt vaak tot meer buitenkansjes en briljante ideeën dan rationele afwegingen en routine.
In het weekend neemt Michiel Waaijer (29) zijn dobbelstenen nog wel eens ter hand. Samen met zijn vrouw Kim laat hij het lot bepalen wat ze die dag gaan doen of wat ze gaan eten. ‘Vóór we met de dobbelsteen gooien, bedenken we zes verschillende opties. Daarmee prikkel je je fantasie en voorkom je dat je in vaste patronen vervalt.'
Er was een tijd - direct na zijn afstuderen als mediatechnoloog aan de Universiteit Leiden - dat Waaijer veel meer beslissingen door het lot liet bepalen. Met welke mensen hij omging, waar hij solliciteerde en hoe hij dat ging aanpakken. Steeds weer bedacht hij zes verschillende opties en liet de dobbelsteen ‘kiezen'.
Hoe absurd het ook klinkt, hij heeft er veel aan te danken, vindt Waaijer. Zo bepaalden de dobbelstenen dat hij aanmonsterde als fotograaf op een cruiseschip in het Caraïbisch gebied en daar acht maanden bleef werken, iets waar geen mens met zijn goede opleiding aan zou denken. Hij ontmoette er wel zijn vrouw, met wie hij meeging naar booming Hong Kong, waar hij nu een prachtige baan heeft als creatief digitaal expert bij een brand company.
Heilzaam effect
Waaijer werd destijds geïnspireerd door de roman The Dice Man (1971) van de Amerikaanse psycholoog George Cockcroft. Daarin probeert hoofdpersoon Luke Rhinehart zichzelf te bevrijden van sleur en structuur door zijn gedrag volledig door dobbelstenen te laten bepalen. Zo radicaal kun je het in het echte leven beter niet aanpakken, zeggen Waaijer en ook Cockroft zelf. Maar mits met mate en beleid ingezet, kan een portie toeval je in het leven wel degelijk verder brengen, vinden ze. ‘Af en toe dobbelstenen gebruiken heeft voor iedereen een heilzaam effect. Alleen al het opschrijven van zes dingen die je op een bepaalde dag zou kunnen doen, opent mogelijkheden die je normaal niet zou overwegen. Wat moet ik doen? wordt zo vervangen door Wat kan ik doen?', aldus Cockroft in een interview in The Observer in 2000.
‘Door het toeval bewust de ruimte te geven, ben ik veel creatiever geworden', zegt Waaijer vanuit Hongkong. ‘En ik heb geleerd dat dingen altijd anders kunnen. Veel mensen zien in hun leven of werk maar één optie. Maar er zijn altijd meerdere opties. Ik ben ervan overtuigd dat als je het toeval met mate dingen laat bepalen, je meer kansen ziet en in de schoot geworpen krijgt en zelfs gelukkiger wordt.'
Boek: The Dice Man
Het idee voor de roman The Dice Man kreeg auteur George Cockcroft door dobbelsteenexperimenten in zijn eigen studententijd. Zo liet Cockcroft de dobbelsteen 's morgens bepalen of hij die dag hard ging studeren of zich een stuk in de kraag zou drinken.
Geluksfactor
Meer toeval in je leven en carrière inbouwen: een aantal Britse en Amerikaanse psychologen doet daar de laatste jaren serieus onderzoek naar. De bekendste is waarschijnlijk de Britse hoogleraar psychologie Richard Wiseman, die al meer dan tien jaar stelselmatig mensen ondervraagt die volgens eigen zeggen veel geluk in het leven hebben gehad of juist buitensporig veel pech. Hij schreef er onder andere het boek De geluksfactor over.
Geluk hebben, buitenkansjes in de schoot geworpen krijgen: dat overkomt de ene persoon stelselmatig vaker dan de ander, ontdekte Wiseman. Wie elke dag dezelfde route naar zijn werk rijdt, daar heel efficiënt en consciëntieus in is - baas en collega's zijn vol lof - zijn taken en plichten vervult, altijd dezelfde krant leest, met dezelfde goede vrienden afspreekt en zijn leven zo rationeel en doelmatig mogelijk inricht - want tijd morsen is zonde - hoeft er volgens Wiseman niet op te rekenen dat hem veel gelukjes ten deel vallen. Daar krijgt het lot heel simpel de kans niet voor, omdat in zo'n routineus leven het toeval zo veel mogelijk weggebonjourd is.
Mensen die volgens eigen zeggen wel geluk hebben - zomaar op straat een nieuwe investeerder tegen het lijf lopen, een prachtige baan in China aangeboden krijgen - blijken volgens Wiseman veel meer ruis en toeval in hun leven toe te laten. Ze proberen niet altijd zo efficiënt mogelijk van A naar B te komen, maar brengen bewust variatie aan. Ze lezen op het vliegveld die rondslingerende Viva in plaats van altijd weer die NRC, lopen onbekende winkeltjes binnen ook al hebben ze niets nodig, maken een praatje met de straatkrantverkoper, ook al zal dat carrièretechnisch niets opleveren.
Het is niet alleen dat zulke mensen volgens Wiseman een veel grotere kans hebben op toevallige gelukjes, ze voorkomen op die manier ook dat hun eigen denkpatronen vastroesten en ze in cirkeltjes van dezelfde ideeën en redeneringen blijven ronddraaien. Het voorkomt tunnelvisie, leert ze zaken uit andere, misschien vruchtbaarder, perspectieven te bekijken. Een recent omslagartikel (maart 2010) in het magazine Psychology Today vatte het als volgt samen: door meer open te staan voor toevallige ervaringen, leren mensen hun mentale gewoonten te veranderen die ze tot dan toe van succes afgehouden hebben.
Dynamisch brein
De Russisch-Amerikaanse hoogleraar psychologie Sonja Lyubomirsky heeft in onderzoeken laten zien dat elke dag bewust andere dingen doen dan je gewend bent bovendien sterk bijdraagt aan het persoonlijk welbevinden. Het doorbreekt de sleur, geeft gezonde spanning en leidt volgens haar zowel op de korte als lange termijn tot een groter geluksgevoel.
En dat is niet alles. ‘Het leiden van een afwisselend leven heeft een aantoonbaar positief effect op hersenen', zegt wetenschapsjournalist Mark Mieras, die de nieuwste inzichten over het brein op een rijtje zette in zijn boek Ben ik dat? Wat hersenen vertellen over onszelf. De hersenwetenschap heeft de laatste tien jaar ontdekt dat ons brein veel dynamischer is dan vroeger aangenomen en zich tot op hoge leeftijd ontwikkelt. Wie variatie aanbrengt in zijn dagelijks leven ontwikkelt volgens Mieras meer en ook nog eens effectievere dwarsverbindingen in zijn hersenen. Bovendien krijgt zo'n persoon gemiddeld later in zijn leven last van ouderdomsvergeetachtigheid dan wie zijn leven laat bepalen door routine en efficiëntie.
‘Het toeval opzoeken; speels, experimenteel met dingen omgaan: dat is ontzettend belangrijk', aldus Mieras. ‘Ga steeds op zoek gaan naar nieuwe ervaringen, naar nieuwe manieren om je werk te doen. Doe dingen waarvan je van tevoren niet weet wat eruit komt. Zoiets is niet makkelijk, want het zit heel weinig in onze cultuur.'
Tips om het toeval op te zoeken
1. Neem iemand een dagje mee naar je werk, of andersom
2. Ga bij een ander pompstation tanken, breng je kleren eens naar een andere stomerij
3. Neem een dobbelsteen mee naar een restaurant en laat het lot bepalen wat je eet
4. Maak een praatje met die vervelende puber naast je in de trein
5. Kies in de kiosk het tijdschrift dat je het meest afstoot, koop het en lees het
6. Varieer de volgorde waarin je je dagelijkse bezigheden doet
7. Meld je aan als vrijwilliger (bijvoorbeeld bij een sportvereniging of schoolkamp)
8. Bepaal zes verschillende routes naar je werk. Kies elke dag een andere
9. Koop een muziekinstrument en ga op les
10. Huur geen vakantiehuis of hotel, maar ga kamperen, op groepsvakantie of druiven plukken in de Beaujolais-streek
Verraderlijke routine
Volgens Mieras zijn ons werkethos en onze bedrijfscultuur totaal niet afgestemd op onze broodnodige portie dagelijkse chaos. ‘Het draait in organisaties om efficiëntie, om een hoge productiviteit, waardoor de meeste werknemers één of een paar taken heel goed en snel leren uitvoeren. We leren zo snel mogelijk routine te krijgen.' Dat is niet alleen saai voor het brein, het leidt volgens onderzoek ook tot neerslachtigheid en soms zelf tot burn-out. ‘En het remt uiteindelijk je carrière', zegt Mieras. ‘Want routine is een valkuil die op lange termijn je ontwikkeling onderuit haalt. Komt er dan later in je leven een kink in de kabel, dan is het gedaan.' Want dan word je bijvoorbeeld op je 45ste bij een reorganisatie ontslagen omdat jouw kunstje niet meer zo belangrijk is en blijk je veel te weinig flexibel om makkelijk een nieuwe baan te vinden.
Probeer daarom je werkzaamheden steeds op nieuwe manieren te doen, adviseert Mieras, ook al meen je dé meest effectieve manier goed te beheersen. ‘Door het bewust toch anders te doen, daalt je productiviteit eerst, maar de kwaliteit van je werk stijgt op den duur wel. En uiteindelijk kom je er verder mee doordat je flexibeler bent, meer dwarsverbanden ziet en dieper doorgrondt waarmee je bezig bent.'
Probleem is dat organisaties en bedrijven juist proberen die speelsheid en chaos zo goed mogelijk uit te bannen, betogen ook Jaap Peters en Rob Wetzels in hun managementboek Niets nieuws onder de zon. Strategie uit chaos. ‘Managers proberen toeval zo veel mogelijk uit te sluiten', schrijven zij. Het huidige managementdenken is erop gericht ‘de werkelijkheid meer voorspelbaar, nog efficiënter, nog beter calculeerbaar en nog meer controleerbaar te maken'. Mieras: ‘Je heet professioneel als je van tevoren weet wat eruit komt wanneer je iets doet.'
Dat uitsluiten van toevalligheden doodt niet alleen de creativiteit en ontwikkeling van medewerkers, het remt ook de prestaties van het bedrijf, menen Peters en Wetzels. Bedrijven blijven zo namelijk doorgaan op weliswaar efficiënte, maar steeds sleetsere paden, terwijl de wereld voortdurend verandert. Geen wonder dat slechts enkele van de belangrijkste en succesvolste bedrijven van veertig jaar geleden nu nog steeds tot de top behoren. De meeste zijn failliet, overgenomen of gemarginaliseerd.
Boerenmeid in hooiberg
Echt nieuwe ideeën ontdek je niet door plichtsgetrouw en systematisch volgens de juiste regels en procedures te werken. Op goede ideeën stuit je doorgaans door toeval. Neem de wetenschap: ‘Wetenschap jaagt op feiten die ze grotendeels bij toeval ontdekt', schreef de Leidse sterrenkundige Vincent Icke onlangs in een opinieartikel in NRC Handelsblad. Ontelbaar veel uitvindingen en ontdekkingen - penicilline, de magnetron, superlijm om er een paar te noemen - kwamen voort uit puur toeval. De ontdekkers stuitten erop toen ze met iets heel anders bezig waren. ‘Serendipiteit' noemen wetenschappers dat. De Groningse onderzoeker Pek van Andel omschreef het ooit als volgt: ‘Zoeken naar een speld in een hooiberg, en eruit rollen met een boerenmeid.'
Maar zoals gezegd, voor zulk toeval moet je wel openstaan. En hoe doe je dat als je dagelijkse bezigheden lijken gebeiteld in marmer en je (onbewust) geregeerd wordt door één heilig principe: efficiëntie? ‘Begin ermee door gewoon gekke dingen te gaan doen', adviseert Mieras, ‘ga spelen.' Of neem wekelijks een andere route naar je werk, bedien de muis van je computer met je linkerhand in plaats van rechts, ga eens boodschappen doen bij een andere supermarkt dan je gewend bent.
En zeg niet te gauw nee. Klopt iemand bij je aan met een raar idee voor een nieuw product, laat hem dan gewoon eens langskomen voor een gesprek, ook al zie je er in eerste instantie niets in. ‘Zelf heb ik dat echt moeten leren', zegt Mieras, ‘als ik ergens niets in zag, wilde ik er geen tijd aan verspillen. Nu knoop ik met allerlei mensen gesprekken aan, waar soms heel interessante ideeën of projecten uit voortkomen.'
Het nut van toeval
Darwin
Zonder toeval (toevallige mutaties in erfelijk materiaal) zou er geen evolutie geweest zijn. Wij danken ons bestaan dus aan het toeval.
Viagra
Viagra is ontwikkeld als medicijn tegen angina pectoris. Uit de verplichte klinische studie bleek echter dat het effect klein was. Proefpersonen meldden dat het middel - totaal onverwacht - wel sterke effecten had op een ander orgaan.
Stom toeval
Als je echt moeilijk loskomt van geijkte patronen, is zelfs het radicale middel van de dobbelsteen helemaal geen gek idee, vinden sommige psychologen. Richard Wiseman is tijdens tien jaar toevalsonderzoek meerdere personen tegengekomen die er met tevredenheid gebruik van maakten. Andere methoden om zuiver toeval in te zetten beschrijft hij eveneens in zijn boek De geluksfactor: iemand die op feestjes altijd met dezelfde soort mensen praatte, besloot daar wat aan te doen door voorafgaand een bepaalde kleur te kiezen. Dan sprak hij bijvoorbeeld uitsluitend mensen aan die een blauw overhemd aan hadden. Wiseman: ‘Zelfs zulke willekeurig uitgezochte ervaringen vergroten het potentieel van nieuwe kansen.'
Het paradoxale is, concludeert Wiseman, dat mensen die zich systematisch openstellen voor het toeval er uiteindelijk minder afhankelijk van zijn. Door voortdurend open te staan voor nieuwe ervaringen, komt die kans op een mooie baan vroeg of laat langs. Vergelijk dat eens met het leven van iemand die nooit gekke dingen doet of zo maar iemand aanspreekt. Wordt hém toch een mooie kans in de schoot geworpen, dan is er pas echt sprake van stom toevallig geluk.
Het onvoorspelbare weer
Weerbericht
De Amerikaanse meteoroloog Edward Lorenz ontdekte in de jaren zestig dat - anders dan destijds gedacht - supercomputers het weer nooit verder dan twee weken vooruit kunnen voorspellen. Chaotische systemen zoals onze atmosfeer zijn daarvoor te grillig.
Chaostheorie
In de twintigste eeuw ontdekten wetenschappers dat naast het weer ook veel andere fenomenen (stromingen in vloeistoffen bijvoorbeeld) zich chaotisch gedragen: minieme veranderingen in de begintoestand hebben op termijn onberekenbare gevolgen.
Fotografie: Martin Dijkstra
Illustratie: Yvonne Kroese
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Doorgroeien'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Radha | 30 augustus 2010 (12:46)
Wat in het artikel staat klopt, alleen kan je er in je loopbaan weinig mee', tenzij je een eigen bedrijf hebt of een hoge functie waar creativiteit noodzaak is.. Managers, recruiters en HRM adviseurs beoordelen een cv waarop verschillende soorten banen staan (ook nog eens in verschillende branches) en die bovendien niet aansluiten bij je niveau als 'grillig, niet besluitvaardig, kan zichzelf waarschijnlijk niet goed verkopen op de markt, weet niet wat die wil, een jobhopper' en afijn nog andere negatieve etiketten.
Wegens een slechte arbeidsmarkt na mijn afstuderen en vanwege mijn etnische achtergrond heb ik regelmatig banen onder mijn niveau moeten accepteren. In mijn eigen onderhoud voorzien vind ik belangrijker dan mijn hand ophouden. En hoe denk je dat werkgevers reageren?
Buitenkansje | 30 augustus 2010 (21:18)
Inspirerend artikel! Zelfs zo inspirerend dat ik een weblog ben begonnen waarop ik verslag doe van mijn pogingen om, gewoontedier als ik ben, buiten de gebaande paden te treden. Toeval: kom maar op met die buitenkansjes! Zie http://buitenkansjeopzoeknaartoeval.blogspot.com/
|
