Hooglerarenkoppel: 'Wetenschap is keihard'
Auteur: Astrid Smit
|
08-01-2009
|
 Mail dit artikel
Marten Hofker en Cisca Wijmenga maakten samen carrière in de wetenschap, wonen samen en zijn beiden hoogleraar aan dezelfde universiteit. Vorige maand hielden ze hun dubbeloratie 'Wat is de waarde van ons DNA?'
Een stoet mannen en vrouwen in toga trok enkele weken geleden door de binnenstad van Groningen. De pedel met staf voorop, daarachter zo'n vijftig hoogleraren. Ze liepen naar de Nieuwe Kerk waar een 'wetenschappelijk huwelijk' werd voltrokken: Cisca Wijmenga (44) werd hoogleraar humane genetica en haar partner Martin Hofker (52) hoogleraar moleculaire genetica.
Ze waren al hoogleraar. Zij in Utrecht, hij in Maastricht. Maar de universiteit en het Universitair Medisch Centrum (UMC) hadden gevraagd of ze naar Groningen wilden komen. Zij om Klinische Genetica van het UMC te leiden, een afdeling van tweehonderd werknemers. En hij om een belangrijke rol te spelen bij het opzetten van de Mouse clinic for aging research, een proefdiercentrum van het UMC waar muizen worden onderworpen aan genetisch en diagnostisch onderzoek.
Het 'huwelijk' tussen Hofker en Wijmenga lijkt bijna een symbiose in de genetica. Wijmenga speurt naar genen die ten grondslag liggen aan chronische ziektes als coeliakie (een darmziekte), reuma en diabetes. Hofker hoopt in zijn muizen te ontdekken wat die genen dan precies doen. Ze delen een aantal promovendi en hun namen staan soms boven dezelfde wetenschappelijke publicatie. Thuis lopen werk en privé eveneens door elkaar. Hun huis 'Hotel Genetica' fungeert soms als eerste opvang van Poolse aio's die nog geen goede huisvesting hebben gevonden. Benauwend? Wijmenga en Hofker vinden van niet.'Wij begrijpen goed welke ruimte de ander nodig heeft', zegt Hofker.
Hoe is het jullie gelukt allebei hoogleraar te worden? Wijmenga: 'Ik heb niet het idee dat we daarvoor iets speciaals doen. Ik heb ook nooit de ambitie gehad om hoogleraar te worden. Ik wilde gewoon een goede onderzoeker worden en mooie ontdekkingen doen. En als je daarin slaagt, dan kun je het geluk hebben hoogleraar te worden. Bij mij is het niet van een leien dakje gedaan. Vooral mijn tijd in Utrecht was zwaar. Ik mocht een nieuwe afdeling oprichten, maar kreeg aanvankelijk weinig middelen. Het heeft me drie jaar gekost om geld binnen te halen. Toen begon het onderzoek pas te lopen.'
Hofker: 'Omdat je allebei wetenschapper bent, weet je wel welke ruimte de ander nodig heeft. Wetenschap is topsport. Je maakt lange dagen, en als je iets ontdekt, moet je zo snel mogelijk publiceren. In het weekend uitrusten is er dan niet bij. Die ruimte moet je elkaar wel gunnen. Drie jaar geleden hebben we onze vakantie naar Japan afgezegd, omdat Cisca een eervolle uitnodiging kreeg voor een congres in Amerika. Dat gaat dan voor. Ik hoor wel van collega's dat zoiets bij hen thuis minder gemakkelijk gaat.'
Voor deze vorm van topsport moeten veel andere dingen opzij worden gezet.
Wijmenga: 'We hebben jaren gehad dat ons sociale leven op een laag pitje stond. We leerden elkaar kennen in Leiden, waar ik aio was en Marten postdoc. Uiteindelijk kwam ik in Utrecht terecht en Marten in Maastricht. We hebben zeven jaar op en neer gereisd tussen die steden. Op een gegeven moment ging mij dat tegenstaan. Is dit mijn leven: werken en op en neer reizen? Het aanbod van Groningen was dan ook zeer welkom.'
Jullie hebben geen kinderen. Een bewuste keuze? Wijmenga lacht: 'Laat ik het zo zeggen. Het was geen onbewuste keuze. Ik heb niet zoveel met kinderen. Neefjes en nichtjes zijn leuk, maar ik heb nooit het gevoel gehad dat ik zelf per se kinderen wilde. Toen Marten die baan in Maastricht kreeg, hebben we niet van tevoren doorgenomen wat dat allemaal voor consequenties had.'
Hofker: 'Soms maak je een keuze door niet te beslissen.'
Jullie komen het werk thuis weer tegen.
Wijmenga: 'De scheiding tussen werk en privé is bij ons inderdaad erg vaag. Maar ik vind dat niet erg. Het heeft ook voordelen. We gebruiken elkaar toch een beetje als coach, sparringpartner. Hoe pak je iets aan? Hoe ga je met een bepaalde situatie om?'
Hofker: 'Je kent elkaars situatie goed. Daardoor kun je goed helpen.'
In jullie oratie staat dat jullie het leuk vinden met jonge en enthousiaste onderzoekers te werken. Beschouwen jullie de aio's als jullie kinderen?
Wijmenga: 'Dat klinkt wat zwaar. Maar ik geniet wel enorm van hen. Vorig jaar logeerde een Poolse aio bij ons op zolder. Dat vond ze heel prettig, want ze was ontzettend onzeker. Als je haar nu ziet, geweldig. Ze heeft haar draai helemaal gevonden. Leuk om daaraan te hebben bijgedragen. Als ze over drie jaar het lab verlaat, is zij een volledig zelfstandige onderzoeker.'
Hofker: 'Het begeleiden van aio's wordt steeds leuker. In het begin let je ook op je eigen loopbaan. Nu kun je altruïstischer zijn en je medewerkers in de schijnwerpers zetten als er ontdekkingen zijn gedaan.'
Citaat uit jullie oratie: 'In de natuur zijn veel dingen dubbel. Denk maar aan de erfelijke eigenschappen die wij allemaal in tweevoud in elke cel hebben opgeslagen. Het behoedt ons voor problemen, zodat één foutje bijvoorbeeld niet meteen diabetes of obesitas oplevert.' Geldt dat ook voor jullie?
Hofker: 'Het is heel belangrijk een collega in je buurt te hebben die dezelfde taal spreekt en dezelfde waarden heeft. Dat de auteursvolgorde bij publicaties bijvoorbeeld duidelijk is en je niet van tevoren afspraken hoeft te maken.'
Wijmenga: 'Je kunt elkaar vertrouwen. En dat is niet vanzelfsprekend in de wetenschap. Net als bij topsport zijn er ook mensen die niet netjes opereren of je bedonderen. De wetenschappelijke wereld is keihard. Het gaat allemaal om de eerste publicatie, wie de eerste auteur is en wie het geld krijgt.'
Heeft het voor de ontwikkeling van jullie vakgebied ook meerwaarde dat jullie een relatie hebben?
Hofker: 'Als Cisca niet zo goed thuis was in de humane genetica zou ik een hoop missen. Ik lees te weinig artikelen op het gebied van humane genetica ik kan mijn eigen vakgebied al nauwelijks bijhouden en heb wel het idee dat ik bijblijf door Cisca. Zij is door haar netwerk heel goed op de hoogte. Dat behoedt me voor misstappen.'
Wijmenga: 'Aan de andere kant profiteer ik weer van Martens netwerk. In oktober organiseer ik een congres in Groningen. Marten kent een van de keynote speakers goed. Hij stuurt dan een e-mailtje. Als ik Marten niet kende, was het nooit gelukt hem hierheen te krijgen.'
Welke misstappen zijn er voorkomen door jullie samenwerking?
Hofker: 'Aanvankelijk had ik het idee om mijn aio's aan één diermodel een muis die aan een menselijke ziekte lijdt te laten werken. Maar deze aanpak is achterhaald, ontdekte ik door Cisca. In de humane genetica worden nu zoveel nieuwe genen ontdekt, dat je het onderzoek veel grootschaliger moet aanpakken. Zo kwam ik op de Mouse Clinic, een proefdiercentrum waar we heel veel genen van muizen gaan uitzetten om daarna te kijken wat er in de muis gebeurt. De raad van bestuur van het UMCG zag dit wel zitten en heeft daar nu geld voor vrijgemaakt.'
Uit jullie oratie spreekt een groot enthousiasme voor de genetica. Waar komt dat enthousiasme vandaan? Wijmenga: 'De ontwikkelingen in de genetica gaan ontzettend hard. In het jaar 2000 is het hele menselijke genoom van één persoon ontrafeld, het Human Genome Project. Een initiatief van Francis Collins van het Amerikaanse National Institute of Health, bij wie ik mijn postdoc-onderzoek heb gedaan. Die klus heeft dertien jaar geduurd en 2,7 miljard dollar gekost. Nu kan dat al in zes maanden voor veertigduizend euro. En als de wetenschap dit tempo volhoudt, kan het over vijf jaar al voor vijfhonderd euro. Dat biedt enorme perspectieven. Je kunt nu bijvoorbeeld naar ziektes kijken die door tientallen tot honderden genen worden bepaald zoals diabetes of coeliakie, zoals wij doen. De afgelopen drie jaar zijn daardoor wereldwijd honderden genen voor chronische ziektes gevonden. Dat had niemand verwacht. In 1996 stelde een vermaarde statisticus in Science nog dat het geen zin had om naar genen van chronische ziektes te speuren, omdat dit te ingewikkeld is. Een zeer schadelijk artikel overigens, daardoor zijn heel veel subsidies stopgezet, vooral in Nederland.'
Hofker: 'Ik heb nooit kunnen inschatten hoe snel de ontwikkelingen in de genetica konden gaan. Toen ik als onderzoeker begon, kon alle kennis over dna van het menselijk genoom in een pocketboekje. In een paar jaar tijd had men dikke telefoonboeken nodig. En nu zijn die uiteraard allang niet meer voldoende.'
Wat zijn jullie ambities?
Wijmenga: 'Voor diabetes zijn nu twintig genen bekend. Die honderd andere die vermoedelijk bij diabetes zijn betrokken, worden ook wel gevonden. Net als de honderden genen die een rol spelen bij coeliakie en andere chronische ziektes. Mede op basis van het muizenwerk van Marten hopen we straks te weten wat die genen doen en hoe de hele fysiologie van die ziektes in elkaar zit. Dan kunnen we voorspellen wie risico loopt en mensen vroegtijdig behandelen. En doordat je van individuen straks precies weet hoe ze genetisch in elkaar zitten, kun je hen ook specifieker behandelen. Bijvoorbeeld medicijnen geven die passen bij hun fysiologie.'
Hofker: 'Ik hoop te ontrafelen hoe obesitas en de daaraan gerelateerde suikerziekte ontstaan in het lichaam. Er is altijd gekeken naar de glucosespiegel in het bloed, maar vetzuren lijken ook een belangrijke rol te spelen. En de grote vraag is natuurlijk: waarom is obesitas er nu? Oké, mensen eten te veel. Maar op een gegeven moment kun je de ziekte niet meer voorkomen, doordat de voeding die kinderen voor en na de geboorte krijgen vermoedelijk een enorme invloed heeft op hoe dik mensen op latere leeftijd worden. Ik ben projectleider van het diabetesproject van het UMC en hoop daar samen met kindergeneeskunde meer over te ontdekken.'
Jullie oratie heet: 'Wat is de waarde van ons DNA?' Wat is de waarde van jullie DNA?
Wijmenga lacht: 'Moeten we daarop antwoord geven... Eén persoon is sowieso niet zoveel waard...'
Hofker: 'Je bent zelf maar een radertje in het geheel. Wetenschap komt vooruit door een heel grote groep mensen, de Nobelprijswinnaars uitgezonderd.'
Hofker & Wijmenga
Geboren: Hofker, Goes. Wijmenga, Drachten
Woonplaats: samen in Groningen
Opleiding: Hofker, Biologie aan de Universiteit Leiden. Wijmenga: Biologie aan de Rijksuniversiteit Groningen
Boek op nachtkastje: Hofker, 'De overgave' van Arthur Japin. Wijmenga, 'Saturday' van Ian McEwan.
Boek dat iedereen moet lezen: Hofker: Brena Maddox. Rosalind Franklin: The Dark Lady of DNA. Wijmenga: 'Disgrace van J.M. Coetzee.
Favoriete muziek: Hofker: 'Mozart en Bach'. Wijmenga: 'Wereldmuziek, maar ook Mozart en Bach.
Favoriete land: Hofker: 'Canada, daar heb ik twee jaar gewoond en denk ik nog vaak aan terug.' Wijmenga:'VS, ook twee jaar gewoond. Voel me altijd een beetje thuiskomen als ik weer land op Amerikaanse bodem.'
Uren werk per week: Hofker: 'Moeilijk te zeggen als je het met zoveel plezier doet.' Wijmenga: 'Tussen de zestig en zeventig uur.'
Laatst gedanst:'Op ons oratiefeest.'
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'De loopbaan van'
Reageer, print of deel dit artikel
|
