Joost Zwagerman: 'Links is schizofreen'
Auteur: Daphne van Paassen
|
23-12-2008
| Reacties: 4
|
 Mail dit artikel
Joost Zwagerman mengt zich als een van de weinige schrijvers in het maatschappelijk debat. 'Wilders springt in het gat dat links laat liggen'
Drie miljoen mensen keken de eerste uren nadat Fitna zijn internetpremière beleefde, naar de film van Geert Wilders. Bekende beelden van de twee boeings die de Twin Towers doorboren, bloederige onthoofdingen, woedende imams, beelden van vrouwenbesnijdenissen, van Van Gogh met het mes in zijn borst, krantenkoppen van de doodsbedreigingen aan het adres van Hirsi Ali en Ehsan Jami.
Nederlandse columnisten buitelden de dagen erna bijna over elkaar heen in de haast hun afgrijzen over Geert Wilders uit te spreken. Zwagerman merkte als enige op dat, wat je ook van Wilders vond, hij wel in het gat stapte dat links liet liggen. Homorechten en vrouwenemancipatie - van oudsher linkse thema's - staan op gespannen voet met de islam. Maar links pakt ze niet op. 'En dat geldt ook voor het recht om van je geloof te vallen', zou hij er nu, driekwart jaar later, aan toe willen voegen.
'Neem mensen als Ayaan Hirsi Ali, Ehsan Jami (van het Comité voor ex-moslims; DvP) en Sooreh Hera, de kunstenares wier foto's van homo's met Mohammed-maskers op, uit censuur vooraf niet in het Haags Gemeentemuseum werden gehangen', zegt Zwagerman, haastig kauwend op een salade niçoise in een verlaten visrestaurant in Amsterdam-Zuid. 'Over hen wordt gezegd dat het ongenuanceerde aandachtstrekkers zijn. Pardon? We leven in een land met ongelooflijk veel ongenuanceerde mensen die die ongenuanceerdheid heel pontificaal naar voren brengen. Dat vinden we traditiegetrouw heel lollig. Hugo Brandt Corstius heeft oud-cda-minister Ruding ooit met Eichmann vergeleken omdat deze durfde voor te stellen dat bijstandsgerechtigden misschien moesten verhuizen om elders in het land een baan te vinden. Noemde Brandt Corstius Die Endlösung. Moet je je voorstellen! Waarom krijgt Jan Mulder een open doekje als hij bij De Wereld Draait Door zegt dat we die reactionaire hap van een Christen Unie maar moeten verbieden, terwijl als je zegt 'misschien moeten we een paar pagina's uit de koran scheuren' - let wel het is niet míjn mening - je rabiaat rechts genoemd wordt? Wees kritisch over christenen in de politiek en je hebt de kortste weg naar eer, roem en literaire prijzen, maar wees kritisch over een nieuwe godsdienst in Nederland en je wordt in de hoek van de xenofoben gezet. Dat is inconsequent.'
De linkse intelligentsia gedraagt zich ‘moreel schizofreen', vind je.
Maar waaróm steunt links Ehsan Jami of Sooreh Hera niet? 'Geen idee. Maar ik constateer dat veel linkse opiniemakers destijds zelf met veel aplomb van hun geloof zijn gevallen, maar dat niet accepteren van jonge moslims. De witte elite vindt het belangrijker om te benadrukken dat Jami een ijdel jongetje is. Dat zal vast zo zijn, maar sinds wanneer mogen ijdele jongetjes niet hardop zeggen dat ze van hun geloof zijn gevallen?'
Kan het zijn dat als ze Hirsi Ali en Ehsan Jami steunen, ze zich verwijderen van de grote groep allochtonen, voor wie ze het nu juist willen opnemen? 'Daar raak je aan een fenomeen waaraan ik nog wel eens een apart pamflet zou willen wijden. De linkse voorhoede heeft zich lange tijd solidair verklaard met het volk. De linkse intellectueel reikte de arbeider de hand. Hij zou hem verheffen. Maar toen bleek die gewone man te evolueren tot een creatuur waar de linkse intellectueel een ongelooflijke pesthekel aan heeft. Hij groeide uit tot een SBS-kijkende, Hummerrijdende, Gerard Joling-nazingende proleet waar de intellectueel zich absoluut niet mee wilde identificeren.
Maar hoe moest de progressieve intelligentsia nu haar eigen voortreffelijkheid uitventen? Welke sociaal zwakkere kon zij over de bol strijken om te laten zien hoe sociaal voelend zij was? ... En wie kwamen er toen als geroepen? De allochtone medemens. Want dat zijn minderbedeelden die tegelijkertijd nog een soort eenvoudige wijsheid hebben meegekregen vanuit het thuisland waar wij in het Westen nog een voorbeeld aan kunnen nemen. Dus de intellectuele voorhoede romantiseerde deze groep van nieuwe Nederlanders, van halve sjamanen. Totdat dat beeld, zo in de tijd van Pim Fortuyn, begon te schuiven. Als klap op de vuurpijl stonden er ook nog eens moslims op die uit die gemeenschap wilde stappen en zeiden: jullie staan voor de gelijkheid van man en vrouw, voor homorechten - weten jullie wel hoe dat bij ons gaat?'
In de zomer van dit jaar werd je van je fiets geslagen door een Surinaamse of Antilliaanse jongen.
'Omdat je gewoon veel te dichtbij was, man.' Heeft dit je beeld op de multiculturele samenleving beïnvloed? 'Nee, het had iedere gek met een kort lontje kunnen zijn. Mijn relaas klinkt misschien teleurgesteld, maar in wezen ben ik heel optimistisch over de multiculturele samenleving. Als ik bij mijn apotheek iets ga halen kom ik er altijd vrolijker van terug dan ik er heen ging. Daar werken drie allochtone medewerkers die hun werk met zoveel toewijding doen, die zo ontspannen met hun klanten omgaan - dat zijn de kleine feiten van alledag die je optimistisch stemmen. Maar waar ik mij aan stoor, is de verkramptheid waarmee vooral links Nederland sommige problemen te lijf gaat. Er wordt daardoor een soort parallel Nederland gecreëerd. Je hebt het gewone Nederland waarin iedereen zo grof als 'ie maar wil zijn mening mag uiten, en het Nederland voor de moslims met lange tenen waar je rekening mee moet houden. Ik vind dat paternalistisch. Ik zeg het niet triomfantelijk, maar sip en een tikkeltje murw. Want ik ben zelf iemand die nog altijd zijn sympathieën bij links heeft.'
Zwagerman gooit niet alleen graag knuppels in het politieke hoenderhok. In 2006 zwengelde hij in zijn Kellendonklezing 'Tegen de literaire quarantaine' de discussie aan over het gebrek aan 'straatrumoer' in de Nederlandse literatuur. In Amerika verwerken schrijvers grote gebeurtenissen die de samenleving veranderen, zoals 9/11, in hun romans, maar hier kregen de moord op Fortuyn en Van Gogh geen plaats in de literatuur. Waarom deed hij dat zelf eigenlijk niet?
'Na de moord op Theo van Gogh stond mijn hoofd niet naar de schone letteren, niet naar romans schrijven, naar fabuleren.' Van Gogh was iemand die hij al jaren kende; hij had Zwagermans boek Vals licht verfilmd -'helaas een slechte film'. Bovendien kon er door kwaadwillenden een link naar hem gelegd worden. Zwagerman presenteerde het jaar van de moord Zomergasten waarin de film Submission van Van Gogh en Ayaan Hirsi Ali - de directe aanleiding voor de moord - voor het eerst getoond werd. 'De argeloze kijker zou kunnen denken dat ik haar faciliteerde.' Hij kon niet de concentratie opbrengen die nodig is om een roman te schrijven. Het aanbod om twee vuistdikke bloemlezingen van het korte verhaal en het essay te maken, stelde hem in staat 'de werkelijkheid van alledag een tijd buiten te sluiten': hij zat maandenlang van negen tot vijf in de universiteitsbibliotheek. 'De ontregelende werkelijkheid die wél doordrong vroeg om een heel andere vorm dan fictie. Ik wilde mijn bijdrage leveren aan het debat over de multicultuur. Dat behoeft een directere vorm, die van de column of het pamflet bijvoorbeeld.'
Er was geen sprake van een writersblock, zo een waar je personage Otto Vallei uit Chaos en Rumoer aan lijdt - die net als jij een tijdje een slecht beluisterd kunstprogramma op de radio presenteert? 'Otto is juist mijn tegenbeeld: iemand die boeken schreef die niet gelezen werden - die dus eigenlijk als schrijver niet bestond. Terwijl ik op mijn vijfentwintigste een bestseller als Gimmick! had geschreven. Het was iets enorms wat me overkwam. Vals Licht werd ook een succes en De buitenvrouw overtrof alle voorgaande verkoopcijfers - honderdduizenden per boek, dat is nogal wat als je dat op jonge leeftijd overkomt.'
Verlamde dat succes niet?
'Dat heeft in het begin misschien wel meegespeeld ja. Ik had in die tijd een uitgever - Ronald Dietz - die erg bezig was met oplagecijfers: "Je nieuwe boek gaat in verkoop je vorige overtreffen", riep 'ie dan. Maar van Chaos en Rumoer werd maar een vijfde verkocht van mijn gebruikelijke aantal. En ook Zes sterren (zijn laatste roman; DvP) had een kleinere oplage dan bijvoorbeeld De buitenvrouw. Het waren nog steeds cijfers waarvoor iedere andere auteur op zijn knieën op het plaveisel zou zijn gezakt om alle stoeptegels te kussen, maar ik zat met een mokkende uitgever. Door die reactie raakte ik in verwarring - alsof alleen de macht van het getal nog telde. Daar moest ik vanaf om weer te kunnen schrijven. Ik ging gedichten schrijven en essays. Genres die maar een klein publiek hebben. Als je van een dichtbundel duizend exemplaren verkoopt mag je al heel blij zijn. Dat gaf me een gevoel van grote vrijheid. Die boeken werden goed ontvangen door de literaire kritiek.'
Het viel me op hoe negatief de recensies over je succesvolle boeken vaak waren. 'Dat is voor de helft waar, want er waren ook jubelende recensies, vooral over Gimmick! Bij Gimmick! was ik trouwens blij om die gemengde ontvangst, want bij dat boek hoort de controverse. Ik had gedebuteerd met De houdgreep dat heel welwillend was ontvangen door de literaire kritiek. Dat voelde ongemakkelijk. Ik had het zelfbeeld dat ik als een rebel de literatuur binnen zou denderen. Zo hadden alle grote kunstenaars dat gedaan. Van Andy Warhol tot Wolkers. En nu werd ik als ideale schoonzoon verwelkomd. Met Gimmick! veranderde dat. De ordinaire Veronicasound werd de literatuur binnengesleept - zo was de gangbare reactie. Maar ik werd wel gelezen.'
Maar pas in 2008 kreeg je je eerste grote prijs, de Gouden Ganzenveer.
Maakt dat niet wrokkig? 'Niet wrokkig. Een aantal boeken heeft wel longlists gehaald, en een, Vals licht, stond op een shortlist. Maar ik geeft toe, ik heb de shortlist van de Akoliteratuurprijs wel eens bekeken, denkende: de hele ziekenboeg is weer uitgerukt. De kreupelen en gehandicapten staan er weer in en de echte sportman staat aan de zijlijn.' En die sportman was jijzelf? (Met zelfironie.) 'Dat spreekt!'
Die jury van de Gouden Ganzenveer noemde Zwagerman dit voorjaar de meest multimediale persoon van Nederland en roemde zijn veelzijdigheid als romancier, dichter, essayist, columnist, bloemlezer, presentator, stand-up writer in theaterprogramma's en gastdocent aan universiteiten.
Leidt dat niet tot een versnippering van talent? 'Versnippering? Lees mijn essays over Amerikaanse kunstenaars. Die stukken zijn een vorm van zelfonderzoek. In de bundel Transito schrijf ik over kunstenaars als Gerhard Richter, Sylvia Plath en Andy Warhol die streefden naar meerdere identiteiten. Ik voel me aan hen verwant. Zij lieten zich niet vangen in één stijl, één opvatting.'
Waarom zou je dat willen? 'Ik schrijf uit enthousiasme. Dat enthousiasme is mijn motor. Ik wil nu bijvoorbeeld graag een non-fictie boek maken over beeldende kunst, maar ook ben ik bezig met een poëziebundel bij werk van verschillende beeldend kunstenaars zoals dat van Rineke Dijkstra. Maar ik heb ook een idee voor een roman over veertigers, zeg maar de yuppies uit Gimmick! anno nu. In Nederland kennen we vooral de traditie van het nihilisme, van de gitzwarte illusieloosheid; Grunberg, Hermans. "De wereld deugt niet en zal nooit deugen en ik zal uitleggen waarom niet". Ik ben een romanticus die iedere keer tot op het bot teleurgesteld is als weer blijkt dat de wereld niet deugt, maar die er daarna weer vanuit gaat dat de wereld deugt. Het is veel moeilijker om je onschuld te behouden en enthousiast te blijven dan om kritisch en negatief te zijn.'
En om enthousiast te blijven moet je steeds wat anders doen? 'Dan blijf je wendbaar.'
Maart 2008: Fitna
Op 27 maart rond 19.00 uur verschijnt eindelijk Fitna, de film van Geert Wilders die de wereld al maanden in zijn greep houdt. Net als veel anderen slaakt schrijver, dichter, columnist Joost Zwagerman een kleine zucht van verlichting als hij het 'hogere plak- en knipwerk' ziet. Tegelijkertijd bekritiseert hij de 'morele schizofrenie' van linkse politici en intellectuelen die zodra er kritiek op de islam opvlamt angstig naar de blusdeken grijpen. Komende maand verschijnen Zwagermans pamfletten Hitler in de polder en Vrij van God waarin hij het opneemt voor de criticasters van de islam.
Terugblik op 2008
In de laatste week van 2008 blikken Dominique Weessie, Joost Zwagerman, Gerd Leers, Wijnand Duyvendak, René Froger en Jan van Rutte en zes anderen terug op 2008. Een mix van mensen die allen in een bepaalde maand van 2008 iets bijzonders meemaakten
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'De loopbaan van'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Adee | 24 december 2008 (11:21)
In bovenstaand artikel wordt de term 'linkse intellectueel' gebruikt. Mijns inziens een contradictio in terminis omdat een intellectueel zich per definitie niet links dan wel rechts zou moeten beschouwen. Daarenboven zijn die zogenaamde linkse intellectuelen vaak geborneerde lieden met gratuite meninkjes. Iemand die vanuit idealen voor wat betreft hoe het volk zich zou moeten gedragen, denkt en handelt, is wat mij betreft al direct gediskwalificeerd als intellectueel.
Mieke de Leeuw | 26 december 2008 (11:52)
Mede namens meer dan 100.000 schizofreniepatiënten maak ik bezwaar tegen het gebruik van het woord schizofreen.
Schizofrenie is een ernstige hersenziekte die zowel linkse als rechtse, rijke als arme, meer of minder intelligente mensen treft.
Ypsilon is een landelijke vereniging van familieleden van patiënten. Wij proberen het stigmatiserend gebruik van het woord schizofrenie tegen te gaan. Het gebruik van het woord door Joost Zwagerman wordt door patiënten en hun familie en vrienden als bijzonder kwetsend ervaren.
Ons motto is "denk na voordat je labelt"! Zerostigma.
Zie www.schizofrenieplein.nl en www.ypsilon.org voor meer informatie over de ziekte.
Een moeder die in 2003 haar 25-jarige zoon Leandro aan de indirecte gevolgen van deze ziekte verloor.
Ingrid | 30 december 2008 (8:39)
Treffende uitleg van Zwagerman over de houding van links tov de allochtoon!
Zwagerman is een helder denker, is wel prettig.
Arthur | 6 januari 2009 (20:56)
'De kreupelen en gehandicapten staan er weer in en de echte sportman staat aan de zijlijn.' klinkt sterk naar afgunst. Het is maar te hopen dat de afgunst zijn politieke opvattingen niet kleurt. Afgunst is in ieder geval niet de beste basis voor helder denken.
|
