Hoogbegaafd op de werkvloer

 Deel dit artikel

Superslimme mensen vergaat het eigenlijk weinig anders dan hun minder bijdehante medemens. Hoogbegaafdheid kan handig zijn, maar zonder doorzettingsvermogen blijft de top onbereikbaar. En wat is hoogbegaafd?

Definitie van hoogbegaafd
Ontwikkeling intelligentie
Aansluiting bij collega's Begeleiding hoogbegaafden
Extra aandacht hoogbegaafden: onzin?

Definitie van hoogbegaafd
Hoogbegaafdheid is in. Hoogbegaafd zijn bijvoorbeeld Alexander Rinnooy Kan, Ferdi E. en Johan Cruijff; het is maar welke definitie je gebruikt. En aan definities geen gebrek. 'Er zijn er wel tweehonderd', zegt psycholoog Willy Peters van het Centrum voor Begaafdheidsonderzoek (CBO), 'bovendien bestaan er allerlei soorten intelligentie, zoals muzikale intelligentie of lichamelijke-bewegingsintelligentie.' Peters doet voor het CBO onderzoek naar hoogbegaafdheid bij kinderen.

De wachtlijst voor een test bedraagt inmiddels een half jaar. 'Toen we dertien jaar geleden begonnen hadden de ouders meestal goed gezien dat hun kind buitengewoon slim was. Nu komt het vaker voor dat ouders hopen dat hun lastige kind hoogbegaafd is en geen product van een falende opvoeding.' Het onderzoek van het CBO beperkt zich tot typische schoolonderwerpen; logica, taalgevoel en mathematisch inzicht. Lijkt een kind dat hoog scoort daarbij creatief en gemotiveerd te zijn, dan is het hoogbegaafd. IQ-scores worden bewust niet verstrekt. Peters: 'Dat kun je een kind niet aandoen, vind ik.'

Naar schatting heeft ruim twee procent van de Nederlanders een IQ van 130 of meer. Maar iemand met een hoog IQ is dus niet automatisch hoogbegaafd. 'Voor mij is een hoogbegaafde iemand die over langere tijd excellente prestaties levert,' zegt emeritus-hoogleraar psychologie Pieter Span. 'Intelligentie is weliswaar een belangrijk aspect van hoogbegaafdheid, maar als het er niet uit komt, dan koop je daar niks voor.'

Ontwikkeling intelligentie
Intelligentie kan zich tot op hoge leeftijd ontwikkelen, maar is bij mensen van 20 tot 25 jaar meestal op haar hoogtepunt. Span meet daarom nooit het IQ van volwassenen boven de 30 jaar. In de levensloop van een hoogbegaafde kan immers veel misgaan: de middelbare schoolperiode verloopt frustrerend, iemand kiest een te lage opleiding, accepteert een baan die ver onder het vermogen ligt, heeft weinig arbeidsvreugd, en ga zo maar door. De intelligentie komt dan op een laag pitje te staan omdat deze te weinig gevoed wordt.

Als iemand daarentegen veel leest, veel meemaakt, reist en zich voortdurend ontwikkelt kan de intelligentie - op deelgebieden weliswaar - groeien. In de jaren zeventig kwam dat aan het licht na de introductie van de moedermavo. 'Heel opvallend was dat toen duizenden huisvrouwen in een mum van tijd door leerstof heen schoten waar officieel drie jaar voor stond. Uit onderzoek bleek later dat deze moeders ook in het dagelijkse gezinsleven het meest ondernemend waren,' zegt Span. Het uitdagen van de geest is nog gezond ook, beweert hij. 'De neurale ontwikkeling gaat tot het einde door. Hoogopgeleiden krijgen ook pas op hogere leeftijd Alzheimer.'

Hoogbegaafdheid is geen garantie voor maatschappelijk succes, het omgekeerde geldt echter wel. 'Echte toppers zijn vrijwel altijd buitengewoon begaafd', zegt Span. Maar ook net niet superslimme mensen kunnen het uiteraard ver schoppen. Span: 'Ik denk dat je in de subtop van onze samenleving veel mensen zult aantreffen -bovengemiddeld maar niet extreem intelligent - die hun succes danken aan hun uitstraling en energie.' Eigenlijk is het zelfs beter om wel intelligent, maar ook weer niet te slim te zijn. 'Deze mensen hebben minder problemen dan mensen met een IQ van 140 of meer.'

Span is verbonden aan de Pabu, een adviesbureau voor hoogbegaafde kinderen en volwassenen in Utrecht. 'We proberen om inzicht te geven in de oorzaken van problemen die hoogbegaafden hebben.'

Aansluiting bij collega's
Sommige hoogbegaafden vinden bijvoorbeeld geen aansluiting bij directe collega's. Ze denken veel sneller dan de rest en dat leidt tot allerlei misverstanden en irritaties. Problemen met autoriteit komen eveneens dikwijls voor. 'Voor hoogbegaafden is de kans groot dat hun chef over minder denkvermogen beschikt dan zijzelf. En dan gaan ze vaak nadenken: waarom moet ik dan doen wat hij zegt? En: waarom verdient hij meer? Het einde van het liedje is dat ze zich tegen hun baas gaan verzetten.'

Omgekeerd zeggen werkgevers vaak: ik heb hier een buitengewoon slimme medewerker, maar er komt niets uit zijn handen. Hoogbegaafden kunnen zich verliezen in details en daarover eindeloos blijven doorzeuren, aldus Willem Kuipers en Annelien van Kempen. Hun adviesbureau Kuipers en Van Kempen in Voorburg richt zich specifiek op coaching en loopbaanbegeleiding van hoogbegaafden.

Een ander probleem is dat hoogbegaafden overal gelijk 25 dingen bij halen omdat ze op zoek zijn naar de essentie van een probleem. Eindeloos argumenteren is ze ook niet vreemd. 'Als ze op een voorstel geen positieve reactie krijgen, dan denken ze dat ze niet duidelijk genoeg waren en leggen ze het nog een keer op een andere manier uit. En daarna nog een derde keer. 'Van zo'n collega word je uiteraard helemaal gek,' zegt Van Kempen.

Begeleiding hoogbegaafden
Als de zaak echt uit de hand is gelopen, belanden hoogbegaafden mogelijk bij een adviesbureau als dat van Kuipers en Van Kempen. Wat kunnen die eigenlijk doen? 'Het zich bewustzijn van de extra intelligentie', en de acceptatie 'dat die karakteristieke eigenschappen bij hen horen', doet volgens Kuipers al wonderen. Om de situatie op het werk te verbeteren, bieden Kuipers en Van Kempen aan managers en personeelsfunctionarissen een workshop over herkenning en aanpak van extra intelligente mensen op het werk. 'Met gespreksoefeningen aan de hand van voorbeelden proberen we het denkpatroon over hoogbegaafdheid te doorbreken.' Is iemand echt vastgelopen op het werk, dan helpen Kuipers en Van Kempen de verdere loopbaanmogelijkheden te onderzoeken. 'Over het algemeen zijn extra-intelligente mensen meer geïnteresseerd in kennis vergaren, onafhankelijkheid, zelfontplooiing en uitdagingen dan in bijvoorbeeld status.'

Hoogbegaafde mensen zijn grenzeloos nieuwsgierig, hebben veel behoefte aan autonomie en koppelen emotionele onzekerheid aan intellectuele zelfverzekerdheid, schrijven Kuipers en Van Kempen in hun brochure. In zijn boek Te veel mens, te weinig dier schetst de psycholoog Hans de Vries een nog veel gedetailleerder profiel van hoogbegaafde mensen. Ze leven intens, zijn enorm energiek, zijn extreem precies of extreem slordig en kennen heftige emoties. Hebben hoogbegaafden inderdaad bijzondere persoonskenmerken?

Nee, zegt onderzoeker Willy Peters. Een hoogbegaafde steekt niet anders in elkaar dan een gemiddeld mens. Hij kan alleen veel meer, veel sneller en veel tegelijk. 'Ik denk wel dat de extraverte hoogbegaafden meer opvallen. Hans de Vries heeft geen onderzoek gedaan en ik vermoed dat zijn beeld gebaseerd is op de mensen die hij in zijn praktijk ziet.'

Extra aandacht hoogbegaafden: onzin?
Peters vindt de aandacht voor volwassen hoogbegaafden maar onzin. Bij hoogbegaafde kinderen moeten we wel zorgen dat ze zich ten volle kunnen ontwikkelen. 'Maar bij volwassenen denk ik: tel uit je winst. Zorg dat je een goede baan krijgt.' Wel kan hij zich voorstellen dat het frustrerend is als je je talenten niet kunt ontplooien. Peters vermoedt dat deze mensen vaak hun heil zoeken bij clubs als Mensa (de vereniging voor hoogbegaafden). Ook Pieter Span is sceptisch over de leden van Mensa. 'Ik heb de indruk dat een groot deel van de Mensaleden niet geslaagd is in het leven.'

Volgens Kuipers en Van Kempen, zelf lid van Mensa, komt dit door het Nederlandse calvinisme. 'In de Verenigde Staten is dat heel anders. Als je daar lid bent van mensa, dan zet je dat op je visitekaartje.'

De problemen waar hoogbegaafden op volwassen leeftijd mee kampen, zouden hooguit te verklaren zijn uit een vaak moeilijke schooltijd, denkt Peters. Voor kinderen is het moeilijk te begrijpen dat andere kinderen anders in elkaar zitten dan zijzelf en daarom vertonen ze op school vertonen vaak houterig gedrag of worden ze uit de groep gestoten. 'Als je daar niet overheen groeit dan kun je als volwassene ook problemen op je werk krijgen.'

Overgenomen uit Intermediair, 10 oktober 2002

Saaie hoogbegaafden
Zijn onderzoek naar de levens van hoogbegaafden is het langstlopende longitudinale onderzoek uit de geschiedenis. De psycholoog Lewis Madison Terman selecteerde in 1920 in Californië ruim vijftienhonderd hoogbegaafde kinderen die sindsdien periodiek ellenlange vragenlijsten hebben ingevuld over hun leven, gezin, seksleven, hobby's en loopbaan. Van de deelnemers zijn er nog tweehonderd in leven. Die zijn al hoogbejaard, dus in pakweg 2010 kan het onderzoek eindelijk worden afgerond.
Terman wilde aantonen dat deze slimme kinderen een grootste toekomst stond te wachten. Uit deze groep zouden toekomstige politiek leiders, toonaangevende wetenschappers en industriëlen voortkomen. Terman was van mening dat intelligentie de meest waardevolle menselijke eigenschap is en dat hoogintelligente kinderen op jonge leeftijd moesten worden opgespoord om voorbereid te worden op hun rol in de maatschappij.
Door zijn inspanningen worden al tachtig jaar bijna alle Amerikaanse kinderen op hun IQ getest. Zijn bezorgdheid over de ontwikkeling van hoogbegaafden sloeg echter door naar een streven om het menselijke ras te verbeteren. Hij was fervent aanhanger van de euchinisten, een beweging die vond dat de meest intelligente mensen de beste banen en posities in de maatschappij zouden krijgen. Mensen met een hele lage intelligentiescore moesten daarentegen in tehuizen worden geplaatst en gesteriliseerd worden zodat ze niet voor nageslacht konden zorgen.
Termans mag dan een omstreden figuur zijn, zijn onderzoek wordt als een van de grootste wetenschappelijke erfgoederen van Amerika beschouwd. De Terman Files bevatten een schat aan data over het leven van Amerikanen in de vorige eeuw. Voor een wetenschappelijk onderzoek naar de gevolgen van hoogbegaafdheid is het echter niet erg betrouwbaar. Terman verzuimde bijvoorbeeld om een controlegroep mee te laten lopen. Bovendien was hij zo betrokken bij zijn kinderen dat hij ze regelmatig persoonlijk bijstond. Meer dan een kwart van de Termankids was van mening dat hun leven veranderd was door het onderzoek. Ook werden hun levens sterk beïnvloed door de crisisjaren en de Tweede Wereldoorlog. Hoe het de hoogbegaafden verging? Eigenlijk niet veel anders dan die van gewone mensen. De grijze muizen overheersen. Veel van de hoogbegaafden zijn leraar of ambtenaar geworden. Wel bleken er een paar prominente figuren in de groep te zitten: een paar bijzondere wetenschappers, een journaliste van Life en twee Hollywoodsterren. Nobelprijswinnaars ontbreken echter.
Wel hadden de Termankids een veel hogere opleiding dan de gemiddelde Amerikaan. De vrouwen in de groep waren voorlopers voor hun tijd. Ze hadden in vergelijking met andere vrouwen een hoger opleidingsniveau, betere carrières, kregen minder kinderen en op hogere leeftijd en bleven vaker ongehuwd.
Voor de rest verliep hun leven tamelijk doorsnee. Hun portie leed (echtscheidingen, ongevallen, zelfmoorden en verslavingen) week niet af van de doorsneeburgers. Financieel ging het de Termites wel voor de wind. Ze verdienden gemiddeld twee keer het gemiddelde inkomen voor een kantoorbaan.
Al met al zegt Termans onderzoek dus weinig over de voorspellende waarde van een hoog IQ. In 1968 vergeleek de wetenschapster Melita Oden daarom de honderd succesvolste Termankinderen met de honderd minst succesvolle. Onder de meest succesvolle bevonden zich hoogleraren, artsen en juristen. De minst succesvolle hoogbegaafden waren onder meer elektricien, politieagent, timmerman, schoonmaker en handjevol mislukte juristen, artsen en wetenschappers. Het meest ontluisterende bleek echter: dergelijke verschillen komen net zo vaak voor bij mensen met een gemiddeld IQ. Zoals gewoonlijk waren de oorzaken van het succes: zelfvertrouwen, doorzettingsvermogen en stimulatie op jonge leeftijd.