Tip voor je loopbaan: blijf niet in één rol hangen
Auteur: Florentine van Lookeren Campagne
|
12-07-2010
|
 Mail dit artikel
Wie meerdere rollen vervult in zijn werk is gelukkiger, maakt sneller promotie en verdient meer. 'Voor je loopbaan is het niet zo goed om te denken: ik ben expert, de rest zoeken ze zelf maar uit.'
Hoe een ergernis tot een onderzoek leidde. Ergernis over het kortetermijndenken bij zowel werknemers die niet meer levenslang bij hetzelfde bedrijf werken en van de ene organisatie naar de andere hoppen, als bij werkgevers wanneer die nieuwe mensen aannemen. Dat leidt soms tot wel heel kortzichtig personeelsbeleid, vond Hans Hoekstra, hoogleraar personeelspsychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en senior researchadviseur bij beoordelings- en ontwikkelingsbureau GITP. ‘Hr-mensen denken bij de selectie vaak alleen aan "Wat kunnen mensen nu?" Maar een goede manager word je niet van vandaag op morgen. De wegwerporganisatie, zonder eigen visie behalve "doe even dit voor mij en hoepel dan maar op" doet mensen zo gruwelijk tekort. Een loopbaan is, vind ik, een manier om jezelf tot expressie te brengen en iets van waarde toe te voegen aan de wereld.'
Functieomschrijvingen zeggen volgens Hoekstra maar weinig over hoe iemand zijn functie daadwerkelijk heeft vervuld. Was iemand vooral een coachende manager, een regelneef, een oppasser? Managede hij echt of was ‘manager' vooral iets dat goed stond op zijn visitekaartje? De rollen die iemand heeft gespeeld in een bepaalde functie geven niet alleen informatie over hoe iemand zijn werk doet, ze blijken ook indicatoren te zijn voor het verloop van iemands loopbaan.
Verschillende rollen in je werk
Maker: gericht op tastbaar resultaat. Maakt, coördineert, regelt, onderneemt.
Expert: gericht op kennis. Lost problemen op, bestudeert, analyseert, onderzoekt.
Kenmerkend voor deze rollen: zich onderscheiden, erkenning, autonomie.
Gids: gericht op behoeften, welzijn en ontwikkeling van anderen. Bemiddelt, coacht.
Presentator: gericht op vorm en stijl. Zoekt aandacht en invloed, schrijft, spreekt, ontwerpt.
Kenmerkend voor deze rollen: erbij willen horen, samenwerken, delen.
Bestuurder: gericht op collectieve langetermijndoelen. Stuurt, voert strategisch beleid uit.
Inspirator: gericht op waarden en idealen. Geeft de richting van verandering aan. Inspireert, geeft visie, motiveert, stelt ter discussie.
Kenmerkend voor deze rollen: samenhang zoeken, richting geven, zingeving.
Rol bepaalt salaris
Aan de hand van zes loopbaanrollen - maker, expert, gids (coach), presentator, bestuurder en inspirator - onderzocht Hoekstra een groep van duizend hoogopgeleiden. Hij vroeg niet alleen de mensen zelf welke rollen ze in hun werkende leven tot dusver hadden vervuld, maar vroeg ook hun collega's in welke rol ze de persoon zagen. Van die groep had ruim dertig procent op zijn 35e al drie of meer loopbaanrollen achter de rug; en op hun 45e 65 procent.
Hoekstra vond in zijn onderzoek een sterk verband tussen het aantal rollen dat mensen hadden vervuld, het aantal loopbaanstappen dat ze maakten, het aantal promoties dat ze hadden gemaakt, en hun jaarinkomen. Vooral mensen die zich in de loop van de tijd de presentator-, bestuurder- of inspiratorrol goed eigen hadden gemaakt, kwamen verder in hun loopbaan en eindigden op een beter salaris. De 35 procent die zich tot één of twee rollen beperkte, waren vooral uitgesproken experts of makers. Zij waren minder tevreden met hun loopbaan dan de mensen die wél meerdere rollen hadden uitgeoefend en zij hadden een grotere kans vast te lopen, omdat zij minder breed inzetbaar waren.
De uitgesproken gidsen, die vooral leven voor anderen, waren opvallend honkvast. Ze waren echter niet meer tevreden over hun baan dan mensen die vaker van werkgever waren gewisseld. Ze bleven vooral uit trouw.
In een tweede studie onder 286 hoger opgeleiden, vooral economen en bedrijfskundigen, bleek ook dat mensen die meerdere rollen konden uitoefenen in hun werk meer tevreden waren met hun werk.
Schakelen tussen rollen
In alle functies zitten wel aspecten van alle zes de loopbaanrollen, meent Hoekstra. ‘Voor je loopbaan is het niet zo goed te denken: "Ik ben expert, de rest zoeken ze zelf maar uit". Een expert moet zichzelf ook kunnen verkopen, anders staat er niemand open voor zijn expertise. En hij zal ook de inspiratorrol moeten kunnen spelen. Zijn expertise kan de richting van de organisatie veranderen. En een manager is niet alleen een bestuurder, maar ook gids of inspirator.
Loopbaancoach Els Ackerman vindt de theorie tamelijk vanzelfsprekend. ‘Je hebt als persoon zoveel rollen: je bent iemands broer of zus, ouder, kind, partner. Ook op je werk vervul je meerdere rollen. Meestal schakelen mensen heel onbewust van de ene rol naar de andere. Een enkele keer presenteer je je met opzet op een bepaalde manier. Als coach speel ik bijvoorbeeld soms een moederrol, omdat ik denk dat een cliënt dat nodig heeft, terwijl ik helemaal geen moederlijke gevoelens voor die cliënt hoef te hebben.'
Even logisch vindt Ackerman het dat mensen hun functie op verschillende manieren invullen. ‘Mensen pakken de taken op die ze leuk vinden. Ik was zelf outplacementadviseur, ik voerde acquisitiegesprekken, maar op enig moment moest er ook een aantal werkboeken worden geredigeerd. Dat leek me leuk, dus dat ben ik gaan doen. Nu ben ik loopbaancoach, docent en columnist.'
De expertrol loslaten
In principe staan alle rollen iedereen ter beschikking, maar de ene rol pik je makkelijker op dan de andere. Een berucht moeilijke stap is die van expert naar manager. Niet alleen vergt die stap van je dat je een nieuwe rol ontwikkelt, je moet ook de oude expertrol loslaten. Voor mensen die een zware studie achter de rug hebben, gewend zijn met die kennis te werken en goed te zijn in hun vak, is het lastig dat vak opeens achter zich te laten. ‘Managen levert vaak meer status op, maar niet iedere expert wordt daar gelukkig van', zegt Nathalie van der Poel, die als freelance trainer betrokken is bij de cursus ‘Van expert naar manager' van Schouten en Nelissen. ‘Een goede manager moet zich dienstbaar opstellen en zorgen dat het team kan stralen. Als je eigenwaarde sterk gekoppeld is aan je kennis en kunde, of als je erg competitief bent ingesteld, is dat moeilijk. Als expert zoek je het goede antwoord. Als manager is het nooit meer helemaal goed wat je doet. Er wordt hoe dan ook over je geroddeld bij de koffieautomaat.'
Om de expertrol los te laten adviseert Van der Poel eerst te kijken waarom die zo belangrijk is. ‘Waarom wil je graag de slimste zijn? Welke normen en waarden heb je van huis uit meegekregen die daarbij horen? Helpen die normen en waarden je verder, of is het tijd je eigenwaarde aan andere zaken op te hangen? Intellectueel kun je na de universiteit niet meer zo veel groeien, maar emotioneel kun je je nog enorm ontwikkelen. Erachter komen wat jouw mensen drijft en hoe je ze motiveert, kan net zo uitdagend zijn als een tentamen halen. Denk maar eens terug aan de beste baas die je zelf ooit gehad hebt. Was dat de slimste, of degene die jou wist te motiveren je verder te ontwikkelen?'
Wie die expertrol echt niet kan loslaten, raadt ze overigens aan gewoon in hetzelfde vak te blijven werken. ‘Het is ook prima als je ervoor kiest in één rol de diepte in te gaan.'
Meredith Belbin
TEAMROLLEN
De Britse psycholoog Meredith Belbin onderscheidt negen teamrollen: de bedrijfsman, de brononderzoeker (netwerker), de plant (creatieveling), de monitor, de vormer, de voorzitter, de zorgdrager, de groepswerker en de specialist.
LOOPBAANANKERS
De Amerikaanse psycholoog Edgar Schein onderscheidt negen ‘carrièreankers': rijkdom, normen en waarden, creativiteit, onafhankelijkheid, zekerheid, macht, ergens goed in zijn, sociale contacten en status.
Nieuwe rollen ontwikkelen
Hoekstra onderschrijft dit: ‘Sommige mensen zijn veelzijdig, anderen - vaak experts - hebben één uitgesproken voorkeursrol. Niet iedereen is te ontwikkelen en niet iedereen wil dat ook. Mensen zijn van nature een beetje conservatief. Ze kiezen eenmaal iets en blijven daarbij. Ze zeggen: "Zo ben ik nu eenmaal".'
Wat onverlet laat dat ook zij soms gedwongen worden tot verandering. Uit zijn onderzoek onder tweehonderd mensen die al veertig jaar gevolgd werden, bleek, dat zij gemiddeld genomen in de eerste vijftien jaar van hun loopbaan telkens een nieuwe rol opzochten tot ze er drie goed konden vervullen. Daarna volgde een stagnatiefase van tien tot vijftien jaar, waarschijnlijk omdat zij tijd gingen steken in een gezin of omdat ze succesvol genoeg waren in de rollen die ze al hadden. Pas na hun vijftigste pakten ze weer nieuwe rollen op. Hoekstra: ‘Een deel van deze mensen is andere rollen gaan ontwikkelen, omdat ze ontslagen zijn en voor zichzelf begonnen, of door reorganisaties gedwongen werden tot iets nieuws. Dat is goed. Ontwikkelen is altijd zinvol. Mensen zijn altijd blij als blijkt dat ze meer kunnen dan ze dachten.'
fotografie Martin Dijkstra
'Hoe zorg ik dat die oogjes gaan glimmen?'
Naam: Claudy Lubbers (39)
Functie: Hoofd algemene zaken PvdA-fractie Tweede Kamer
Rollen: Maker, Gids, Bestuurder, Inspirator
‘Ik ben verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering, dus voor alles wat niet politiek is. Maar alles is politiek hier, ook de huisvesting. Daar vinden nu hevige gevechten over plaats. Mogen wij hier blijven zitten, of moeten we wijken voor GroenLinks? Daarbij speelt niet alleen mee hoeveel kamers we nodig hebben maar ook: steun jij mij, dan steun ik jou. En dat kan ook over moties van vorig jaar gaan.
Terwijl de politici campagne voerden, heb ik de fractiewisseling voorbereid. We anticipeerden op winst of verlies: moeten we mensen aannemen of jaarcontracten niet verlengen? Ik heb ook gesproken met al mijn medewerkers en aspirant-Kamerleden. Daarna match ik de juiste secretaresse aan het juiste Kamerlid. Zo kunnen medewerkers zich verder ontwikkelen en krijgen Kamerleden de persoon die bij hen past.
Die gidsrol is wat ik eigenlijk heel leuk vind. Mensen op de goede plek krijgen. Ik heb zo'n dertig mensen onder me. Hoe zorg ik dat die oogjes gaan glimmen? Ik inspireer graag individuen. Ik geloof dat een verandering ook door individuen gedaan kan worden. Allemaal kleine bloemetjes kweken. Opeens heb je dan een mooi veld.
Ik ben begonnen als beleidsmedewerker, maar ik ben meer generalist dan expert. Ik werd directiesecretaris en ben gaan leidinggeven. In deze baan ben ik als werkgever verantwoordelijk voor financiën, p&o en facilitaire dienstverlening. Die bestuurdersrol wilde ik graag verder ontwikkelen.
De banen die ik gezocht heb, waren altijd heel breed. Alle rollen zitten in die ene functie. Ik ben ook één persoon. Het moet vloeiend in elkaar over gaan. Het nadeel is dat mensen jou soms alleen bepaalde taken zien uitvoeren en niet weten dat je ook nog heel veel andere dingen doet. Ik ben geen natuurlijke presentator, ik heb dan ook moeten leren dat het van belang is de schijnwerpers op te zoeken. Als mensen denken: "Ha, het loopt hier fijn", is dat goed. Maar ze moeten ook weten: dat komt door haar.
De makersrol zit in deze functie. De raarste problemen komen hier over tafel. Dit is de plek waar het opgelost wordt. En als het niet gaat zoals het moet, dan moet het maar zoals het gaat. Ik wil ook realiseren wat ik in mijn hoofd heb. Ik vind bijvoorbeeld dat er één cao moet komen voor de fractiemedewerkers en de medewerkers van het partijbureau. Ik ga niet weg voor dat gebeurd is. ‘Ik ben trouw aan mijn medewerkers. Zij verdienen het dat er iemand voor hen is. Mensen vragen me: je blijft toch nog wel even? Voor hen ben ik een baken in een turbulente omgeving. Het is terecht dat ze me vragen of ik blijf.
In het verleden ging ik heel snel van de ene naar de andere baan. Ik was rusteloos. Straks word ik veertig. Ik heb geleerd dat ik langer moet blijven om effect te sorteren. Snelheid brengt niet altijd meer uitdaging. In de vijf jaar dat ik hier zit, heb ik vier politieke leidinggevenden gehad. Politici zijn passanten. Goede passanten vaak, maar passanten. Ik ben er om de lange lijnen te bewaren. Mijn toegevoegde waarde is de continuïteit.'
fotografie Martin Dijkstra
'Als je niet bang bent, wordt het nooit wat'
Naam: Nico Bezuur (53)
Functie: tandarts, bedrijvencoach, leiderschapscoach en eigenaar congrescentrum
Rollen: Maker, Expert, Presentator, Gids, Bestuurder, Inspirator
‘Mijn vader werkte hard, maar als het mooi weer was, sloot hij de winkel en ging hij sportvliegen. Hij is overleden toen ik twintig was. Ik besefte: je kunt dus ook maar vijftig jaar oud worden. Dan wil ik wel een leuke tijd gehad hebben. Ik heb heel mijn werkend leven vier dagen in de week gewerkt. Als het mooi weer is, ga ik kitesurfen.
‘Een nieuwe rol aanleren is de angst opzoeken. Ik ging promoveren en moest dus ook gaan lesgeven. Doodeng. Mijn hoogleraar zei: "Dat is goed. Als je niet bang bent, wordt het nooit wat." Dat was een eye-opener. Nog steeds voel ik een brandend vlammetje van onzekerheid als ik voor een groep moet staan. En als ik het niet voel, roep ik het bij mijzelf op. Als je het allemaal niets bijzonders meer vindt, gaat de scherpte eruit.
‘Bij de promotie heb ik me gespecialiseerd in gnatologie, tandenknarsen. Mensen met spanningen knarsen met hun tanden. Het is de basis geweest van mijn trainingsbureau. Een specialisatie geeft je autoriteit. Ik had daar ook een innerlijke drang naar. Ik wilde boven het gemiddelde uitstijgen. Ik wilde dat mensen naar mij zouden luisteren, van mij wilden leren. Mijn expertrol maakt mij geloofwaardiger als gids. Van een andere tandarts wil een tandarts wel aannemen hoe hij een succesvolle praktijk kan opzetten. Mijn praktijk is een bedrijf van dertig man, met vijf eigenzinnige bazen. Ik heb het zelf allemaal doorlopen. ‘Als tandarts ben ik maker. Naast al het coachen en voordrachten houden moet ik af en toe even een paar tanden kapot boren en weer mooi maken. Ik geniet van de voldoening die dat geeft. Tastbaar. Concreet. Het is het fundament. Mensen die veel bereikt hebben, hebben een krachtig fundament. Daarop kunnen ze verder bouwen. Ik heb een heel gezond bedrijf opgezet. Dat is ook een financieel fundament. Ik had altijd inkomsten, ook als tijdens economische crises het congrescentrum minder ging.
‘De bestuurdersrol vervul ik het minst. Ik wil niet in allerlei bestuurtjes zitten. In mijn congrescentrum ben ik vooral een output-manager. Ik schets het resultaat, en hoe ze er komen mogen mijn mensen zelf weten. Ik stimuleer hun zelfvertrouwen. Als ik er ben, controleer ik op de visie.
‘De makersrol is kleiner geworden. Ik ben nu nog maar twee dagen in de week tandarts. Ik wil wel expert zijn in het coachen. Ik studeer iedere dag minstens een uur. Ik lees biografieën en zoek naar bevrijdende wijsheid. Met een paar mooie woorden kun je belemmeringen doorbreken. Ik coach mensen eerst uit hun belemmerende overtuigingen. Daarna bouwen we een nieuw fundament dat op goede overtuigingen staat.
‘Mensen dromen te klein. Ik help mensen met hun businessplannen en vaak zeg ik: "Het is wel erg bereikbaar. Je bent er zowat al. Maak het eens groots en meeslepend!" In die zin ben ik ook inspirator. Ik geloof dat we hier zijn om iets te manifesteren.'
Hoe leer je een rol?
Ton Lutz: ‘Niet invoelen of inleven, maar indenken.'
Gijs Scholten van Aschat: ‘Je hoeft niet meteen alles te weten - zelfs niet wie je bent.'
Barrie Stevens: ‘Vooral doorgaan.'
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Competenties en vaardigheden'
Reageer, print of deel dit artikel
|
