Tunnelvisie: eerst geloven, dan zien
Waarom aan tunnelvisie niet te ontkomen is
Auteur: Daphne van Paassen
|
11-05-2010
| Reacties: 2
|
 Mail dit artikel
Iedereen lijdt aan tunnelvisie. Hoe ontstaat deze verkokering op de werkvloer en wat is ertegen te doen? Plus: test jezelf.
Tunnelvisie op de werkvloer
Het was een iets andere vergadering dan gebruikelijk. Voordat Deborah Polak (37) en haar collega’s de week zouden doornemen, zouden ze eerst brainstormen over bezuinigingsmogelijkheden. Officieel konden alle teamleden ideeën inbrengen, maar Polak vermoedde dat het vooral zou uitdraaien op een presentatie van bezuinigingsplannen van het management. En inderdaad. Haar leidinggevende had een doortimmerd plan om de lager betaalde maatschappelijk werkers ook een deel van het werk te laten doen van de beter betaalde orthopedagogen. Dat bespaarde alleen al in dit team zo twee dure fte’s, had hij becijferd. Polak was geërgerd. Er moest bezuinigd worden, dat was duidelijk. Maar waarom bleef het management buiten schot?
‘Misschien kunnen we op die manier naar de hele organisatie kijken’, stelde ze voor. ‘Er zijn natuurlijk ook leidinggevenden met taken die best door lager betaalde krachten gedaan kunnen worden.’ ‘Precies’, hoorde ze haar leidinggevende zeggen, ‘dat is wat ik net voorstelde.’ ‘Volgens mij niet.’ Polak moest haar voorstel drie keer herhalen voor haar baas doorhad dat haar bezuinigingsvoorstel verder strekte dan het zijne en ook invloed had op zijn eigen functie en die van de andere leidinggevenden.
Beslissingen
Een mooi voorbeeld van tunnelvisie op de werkvloer, vindt Ap Dijksterhuis, hoogleraar psychologie van het onbewuste aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Met veel minder ernstige gevolgen natuurlijk dan de verkokering in de strafzaken tegen Lucia de Berk, Kees Borsboom (Schiedammer parkmoord) of, nog recenter, de stratenmaker die onterecht werd verdacht van de wurgmoord op Andrea Luten. Maar toch. Dat mensen alleen nog maar ideeën en informatie opmerken die bevestigen wat ze al vonden, is zo sterk in de psyche verankerd dat tunnelvisie overal op de loer ligt waar beslissingen worden genomen. Of dat nu grote of kleine zijn. ‘En het erge is dat het ook optreedt als je je stinkende best doet om eraan te ontkomen’, zegt Dijksterhuis.
Definitie van tunnelvisie
Iemand lijdt aan tunnelvisie als hij alle informatie beoordeelt vanuit een bepaalde hypothese, waardoor andere aanwijzingen over het hoofd worden gezien.
Fotografie: Krista van der Niet
Kiezen voor bevestiging
Stel dat je als lid van een sollicitatiecommissie wilt achterhalen of de kandidaat introvert of extravert is. Je denkt dat het om een extravert persoon gaat. Welke van de volgende twee vragen stel je: ‘Zit je graag alleen thuis?’ of ‘Ga je graag naar feestjes?’ Bijna zeventig procent van de mensen kiest voor de laatste. ‘De vraag die bekrachtigt wat je al vermoedde’, zegt Eric Rassin, hoogleraar rechtpsychologie aan de Erasmus Universiteit en schrijver van het boek Waarom ik altijd gelijk heb – Over tunnelvisie. ‘In dit geval levert de ene vraag niet meer informatie op dan de andere, maar het laat zien dat de meerderheid kiest voor bevestiging’, zegt Rassin. En vaak is de keuze voor bevestiging wel nadelig voor de uitkomst.
Getallenreeks
Neem de verzonnen assessmentopdracht ‘ontdek het regeltje dat de assessor in zijn hoofd heeft’. Stel dat je reden hebt om te vermoeden dat het regeltje luidt: ‘tel twee op bij het vorige getal’. Je mag uit twee getallenreeksen kiezen en de assessor zal zeggen of die aan zijn regel voldoet of niet, waarna je de regel moet raden. De reeksen zijn 2-4-6 en 10-50-60. Hier kiest negentig procent voor reeks 2-4-6. En dat is dwaas, omdat je daarmee niet méér leert dan je al wist. Is de regel breder dan jouw hypothese, dan kom je daar zó nooit achter. Als je kiest voor falsificatie, voor 10-50-60, wel. Hoor je dat die reeks fout is, dan bevestigt dat je hypothese, terwijl als hij goed is, je gedwongen bent je hypothese aan te passen tot bijvoorbeeld: ieder nieuw getal is groter dan het voorgaande.
Groepsdruk
Welke lijn is even lang als de eerste lijn? 75 procent van de mensen die in groepsverband dit voor de hand liggende antwoord moeten geven, noemt tegen beter weten in de verkeerde lijn als de groep (die in het complot betrokken is) dat ook doet.
Informatie overkill
Dat mensen een sterke voorkeur hebben voor bevestiging, heeft te maken met de beperkte mogelijkheden van onze hersenen om informatie te verwerken. Ons denksysteem raakt snel overbelast en beschermt zich daartegen door, via een soort schema’s of filters, op het eerste gezicht relevante informatie te scheiden van irrelevante. Een van de schema’s is wat psychologen de ‘confirmatiebias’ noemen: de neiging vooral die informatie te zien die overeenkomt met eerdere vermoedens. Gegevens die helpen het probleem op te lossen worden herkend als nuttig en belangrijk, terwijl informatie die het probleem in stand houdt ongewenst is. ‘Het denksysteem is niet bezig met waarheidsvinding, maar met het oplossen van een probleem’, zegt Maarten Bollen, die onderzoek deed in opdracht van de politieacademie en het boek schreef Tunnelvisie als bedrijfsrisico.
Dat mensen zo selectief informatie opnemen is overigens niet alleen maar slecht (de journalist doet haar best om niet aan tunnelvisie te lijden en durft best een relativerende kanttekening te plaatsen). Het stelt mensen in staat snel beslissingen nemen. Bovendien voorkomt het dat we gek worden van een overkill aan prikkels. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen dat schizofrenie samenhangt met het niet kunnen scheiden van relevante en irrelevante omgevingsinformatie.
- Goed verhaal
Uit onderzoek blijkt dat mensen meer waarde hechten aan een goed, niet kloppend verhaal dan aan een slecht, maar wel kloppend verhaal.
- ABN Amro
Volgens Jeroen Smit, auteur van De Prooi, is tunnelvisie een van de oorzaken van de teloorgang van ABN Amro: het management luisterde niet naar klanten, werknemers en aandeelhouders die signalen afgaven dat het niet goed ging met het bedrijf.
- Denk niet aan de ijsbeer (Beperkte cognitieve controle)
Maar als je je nu bewust bent van een op de loer liggende tunnelvisie, dat helpt toch wel? Helaas. Mensen die de opdracht kregen niet aan een ijsbeer te denken en daarna wel, hadden meer ijsbeergedachten dan de groep die de opdracht in omgekeerde volgorde moest doen. Onderdrukken werkt averechts.
Eigen belang bepaalt standpunt
De confirmatiebias is weer ‘op te delen’ in een heleboel verschillende ‘filters’ en versimpelde ‘beslisschema’s’. Zo is er het filter van onze waarneming: onze observaties zijn verre van objectief. We zeggen wel ‘eerst zien dan geloven’, maar eigenlijk is het meer ‘eerst geloven dan zien’; wat iemand waarneemt, wordt bepaald door de kennis of ervaring die die persoon heeft. Of je hier op plaatje 4 een vrouw of een man ziet, hangt af of je begon met plaatje 1 of plaatje 8. Iemand met een spinnenfobie zal bij het binnenkomen van een kamer eerder die dikke harige spin op de muur zien dan iemand die daar geen last van heeft. Voor een zwangere vrouw is de straat ineens vergeven van vrouwen met bolle buiken.
Paul Postma, consultant en schrijver van Het breinboek voor managers, raakte als marketingmanager bij Wehkamp overtuigd van de enorme discrepantie tussen wat mensen beweren te willen en hun daadwerkelijke koopgedrag. Hij heeft inmiddels een bureau dat bedrijven adviseert om zoveel mogelijk op basis van harde data beleid te voeren en niet op basis van de inzichten van de managers. ‘Ik kan tijdens een vergadering eenvoudig aan iemands argumenten en standpunten zien wat zijn functie is. Die bepaalt namelijk zijn belang en dus zijn argumenten. Iedereen zit in zijn eigen tunnel. De hr-directeur is voor centralisatie van bepaalde hr-processen, want anders krijgt hij te maken met allemaal aparte mensen met aparte meningen en aanpakken en dat is inefficiënt. De vestigingsmanager is juist tegen, want die ziet zijn macht verdwijnen.’ Welk argument ook over tafel zal gaan, de standpunten zullen er niet door wijzigen, is zijn ervaring.
Onderzoek laat zien dat als mensen eenmaal iets vinden, ze daar moeilijk vanaf te brengen zijn; de zogenoemde belief perseverance. Proefpersonen beoordelen bovendien informatie die in overeenstemming is met hun hypothese als ‘beter’, dan informatie die de hypothese ontkracht. Sterker nog, wie artikelen moest lezen met veel argumenten die tegen zijn opvatting pleitten, was na lezing gesterkt in zijn opvatting. De directeur van het ziekenhuis waar Lucia de Berk werkte, zei na haar vrijspraak dat hij absoluut geen spijt had van zijn aangifte; hij zou het zo weer doen.
Ook de volgorde waarin data binnenkomen, is cruciaal voor ons standpunt, blijkt uit experimenten. Wie iemand moet beoordelen aan de hand van tien opdrachten en de eerste vier antwoorden waren goed waarna drie foute volgden, twee goede en weer een foute, beoordeelde de persoon beter dan degene die in totaal evenveel fouten had, maar begon met vier foute antwoorden.
Filters
Nog een filter: een goed niet kloppend verhaal vinden we geloofwaardiger dan een slecht kloppend verhaal. In het proces tegen Lucia de Berk was er bijvoorbeeld wel degelijk een statisticus die aantoonde dat het onzin was dat de kans dat een andere verpleegkundige zoveel incidenten zou meemaken 1 op 342 miljoen was. Maar: ‘De berekening (van de aanklagers) leidde tot een helder getal, en het werd mij binnen enkele minuten ter zitting duidelijk dat de raadsleden niet van plan waren zich dit getal te laten ontnemen’, schreef de betreffende statisticus Ronald Meester, hoogleraar kansrekening aan de Vrije Universiteit Amsterdam later in Trouw. ‘Vanaf het eerste moment werd ik als getuige bijzonder vijandig behandeld en de raadsleden ontnamen mij meerdere malen de gelegenheid mijn verhaal te doen.’
Stress verergert de boel: het maakt dat we nog meer terugvallen op ‘filters’ en versimpelde ‘beslisschema’s’. De adrenaline giert dan door de lijven van degenen die het besluit moeten nemen. Die adrenaline was handig in de oertijd toen beslissen betrekkelijk simpel was: moest je vechten tegen de sabeltandtijger die ineens voor je neus opdook of toch maar halsoverkop vluchten? Adrenaline zorgt ervoor dat er meer bloed naar de spieren gaat (handig bij rennen en hard slaan) en minder naar de hersenen. Maar op het moment dat beslissen vooral nadenken is, ben je met een lijf strak van de spanning, sterk in het nadeel.
Ja-maar-types
Toch is de zaak niet helemaal hopeloos, al lijkt alles wat tot tunnelvisie leidt verankerd in ons brein. Er is een spatje licht aan het einde van die tunnel. Niet volgens de psycho babble ‘Als je je er bewust van bent, ben je al heel ver!’ Dat is klinkklare onzin. Er is zelfs kans op verergering (zie feitenlint: ‘Denk niet aan de ijsbeer’). Het moet dus anders. En omdat je moeilijk iets aan je hoofd kunt doen, moet je iets aan de omstandigheden veranderen.
Tegenspreker als beroep
Maarten Bollen is naast onderzoeker bij de politie Twente ook tegenspreker van beroep. Dat is sinds 2006 een nieuwe functie bij de politie, maar ook bij het OM. Het betekent dat hij bij ingewikkelde opsporingszaken de taak krijgt om mee te kijken met de rechercheurs. Zijn taak: schieten op de bevindingen, zoeken naar alternatieve hypotheses en argumenten onderuithalen. ‘Dat tegenspreken lijkt aardig te werken’, zegt Bollen. ‘Je zou zoiets ook in bedrijven kunnen organiseren. De besluitvorming zal een stuk trager verlopen – alleen al de tijd nemen verlaagt de kans op tunnelvisie. En je moet iemand wel expliciet de taak geven om dingen in twijfel te trekken. Want mensen zijn sterk geneigd zich te conformeren aan wat de groep vindt. En het moet iemand met karakter zijn, want ja-maar-types worden snel uitgekotst. Omarm dus de zeikerd!’ vindt Bollen.
Rassin heeft zijn bedenkingen. ‘Ik bemerk veel weerstand bij officieren van justitie die deze rol bij toerbeurt moeten vervullen. Daardoor kan het leiden tot schijnzekerheid. Als zo’n officier er tegenop ziet, geen alternatief heeft en denkt “ik weet het ook niet” en dus maar mee knikt, denkt iedereen: zie je, de tegenspreker vindt het ook, dan is het zeker waar.’
- Bevestigen is makkelijker
Het kost meer tijd om te concluderen dat er geen chagrijnige smiley tussen de lachende zit, dan dat er wel een tussen zit.
- Sunk cost effect
In 2009 concludeert een onderzoekscommissie dat de Amsterdamse Noord-Zuidlijn risicovoller is dan gedacht. Maar de bouw gaat door: dat is goedkoper dan stoppen. Een gevalletje ‘sunk cost effect’. Er is al zoveel geïnvesteerd, het zou zonde zijn als dat voor niets is. Dan nog maar liever een extra investering.
- Frisse blik
Zeventig procent van de oplossingen op de site innocentive.com – een soort marktplaats voor bedrijfsproblemen en oplossingen – komt van mensen die buiten de betreffende branche werkzaam zijn.
De besissing uitstellen
Dijksterhuis heeft meer fiducie in een aanpak van het beslisproces. ‘We weten een paar dingen: praten over een probleem maakt de kans op tunnelvisie groter en praten in een groep nog groter.’ De argumenten die zich makkelijk laten verbaliseren, worden dan sterker, terwijl argumenten die moeilijk in taal zijn te vangen – zoals intuïtie, twijfels, of zoals de Amerikanen dat zo mooi noemen nagging doubts – verdwijnen uit beeld.
Dijksterhuis heeft bij enkele bedrijven onderzocht welk effect de verandering van het beslisproces had op de kwaliteit van de beslissing. ‘Uit onderzoek weten we dat snel en intuïtief beslissen niet altijd goed uitpakt en rationeel alle mitsen en maren afstrepen ook niet. Ideaal is als mensen zich eerst uitvoerig informeren en het dan van zich afzetten en zich voornemen om twee dagen later pas een beslissing te nemen. Bovendien weten we dat mensen in groepen zich conformeren. Gezamenlijk informatie verzamelen is prima, maar het oordeel zou ieder apart moeten geven om daarna pas bijeen te komen om die te delen.’ Bij de belastingdienst liet hij een groep controleurs die bedrijven screenden op fraude, meteen na afloop van het onderzoek beslissen of het bedrijf gefraudeerd had – de normale gang van zaken. Aan een andere groep vroeg hij om pas na het weekend te oordelen. ‘De kans dat ze het bij het rechte eind hadden, nam bij de tweede groep met twintig procent toe’, zegt Dijksterhuis.
Zelf brengt hij zijn theorie in praktijk bij het aannemen van nieuw wetenschappelijk personeel. ‘Na het gesprek praat de selectiecommissie niet na. Dat doen we pas een dag of wat later. Dan brengt iedereen zijn oordeel naar voren. Ik heb nog te weinig mensen aangenomen om hard bewijs te hebben, maar intuïtief zeg ik: het werkt.’
Hoe autonoom ben jij in je denken?
Deze vragenlijst is opgesteld door hoogleraar Eric Rassin en gaat over hoe mensen tot een beslissing komen. Geef bij de onderstaande stellingen aan in hoeverre jij het ermee eens bent door er het betreffende getal achter te plaatsen. Hoe groter het getal dat u omcirkelt, des te meer ben jij het met de betreffende stelling eens.
Sterk oneens (1) Oneens (2) Neutraal (3) Eens (4) Sterk eens (5)
- Mijn eerste indruk blijkt meestal te kloppen.
- Ik heb weinig informatie nodig om tot een goede beslissing te komen.
- Ik heb snel in de gaten hoe de vork in de steel steekt.
- Sommige zaken zijn nu eenmaal zoals ze zijn, ongeacht de tegenargumenten van andere mensen
- Soms weet ik iets voordat er bewijs voor is.
- Ik vertrouw meestal op mijn intuïtie.
- De eerste klap is een daalder waard.
- Ik heb meestal genoeg aan een half woord.
- Als mijn redenering niet strookt met het bewijs, vertrouw ik meer op mijn redenering dan op dat bewijs.
- Als ik eenmaal een idee heb, dan ben ik daar moeilijk vanaf te brengen
Uitslag:
Mensen die lager scoren dan 31 zijn relatief weinig confirmatiegeneigd; mensen die tussen 31 en 39 scoren zijn gemiddeld confirmatiegeneigd en mensen die hoger dan 39 scoren, relatief sterk confirmatiegeneigd.
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Competenties en vaardigheden'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Arjan Meester | 14 mei 2010 (22:54)
Goed artikel. Met mijn bedrijf kom ik dit regelmatig tegen. Feiten laten spreken is lastig omdat men in veel gevallen al een mening heeft mbt een bepaalde situatie. Niet alleen heeft het te maken met de beperking van het brein zoals in het artikel genoemd, ook de zelfbescherming van iemand is relevant. Je positie beschermen door maar gewoon wat te roepen in jouw voordeel gebeurt regelmatig. Zodra iemand dan aankomt met feiten (data) die jouw (beschermende) stelling weerleggen, zal de persoon geneigd zijn een tunnelvisie aan te nemen. Bewust of onbewust .....
Arnold Fellendans | 18 mei 2010 (12:31)
Goed stuk omdat het de bewustwording stimuleert dat we er vaker last van hebben dan we denken. Dat komt doordat we meer geloven dan we denken en dat komt doordat we in de evolutie eerder geloven geleerd hebben dan rationeel denken. Universiteiten zouden mensen er beter tegen kunnen wapenen als alle faculteiten zich de vraag stellen wat ze van de Lucia de Berk-affaire kunnen leren en als ze daarna over de betekenis van kennis gaan denken.
|
