Kritiek leveren op de baas: daad van verzet
21-10-2008
| Reacties: 1
|
 Mail dit artikel
Je baas haalt je het bloed onder de nagels vandaan. Je houdt je koest, want promotie of loonsverhoging mogen niet in gevaar komen. Maar een organisatie heeft kritiek juist nodig om te innoveren, zegt de onlangs gepromoveerde Suzan Langenberg.
De zakelijke, snel beslissende, ongenuanceerde, resultaatgerichte, kort-door-de-bocht manager; de felle en autoritaire; de emotionele chaoot of de wispelturige: trainingsacteur Huub-Jan Emans heeft alle soorten managers wel eens gespeeld tijdens een training. Dan zit er een deelnemer tegenover hem die geen kritiek durft te leveren en mag oefenen op Emans.
'Van tevoren wil ik eerst de context horen. Wie moet ik zijn? Waar gaat het over? Welke organisatie? Wat is zijn gedrag? Hoe praat hij? Veel, weinig? Maar het meest interessante is: wat wil de deelnemer oefenen? Waar heeft hij zo'n moeite mee? Dan gaan we de situatie nabootsen, in twee of drie takes. Deelnemers zijn in eerste instantie vaak sceptisch, maar al snel zeggen ze: we zitten in een echt gesprek.'
Vrezen voor loopbaan
Veel werknemers hebben moeite met kritiek leveren. De gevolgen op het werk - collega's die je niet meer aankijken, baanverlies - zijn tevoren niet te overzien. Meer dan de helft van de ondervraagden vrezen voor hun loopbaan als ze kritiek leveren op hun leidinggevende, zo blijkt uit onderzoek dat hr-organisatie Cubiks vorig jaar uitvoerde.
'Als je naar klokkenluiders kijkt, zoals Ad Bos die de bouwfraude aan het licht bracht, kan ik me dat wel voorstellen', zegt organisatieadviseur en filosoof Suzan Langenberg, die vorige maand promoveerde op dit thema. 'Het loopt niet altijd goed af met kritiekgevers. Het is een daad van verzet, het vergt durf. Zeker als een leidinggevende niet bereid is kritiek te zien.'
Langenberg roept in haar proefschrift leidinggevenden dan ook op kritiek op te merken. 'Want dat is de paradox die ik tijdens mijn onderzoek altijd in organisaties zag: ze mijden kritiek, maar zoeken het tegelijkertijd ook. Door goed commentaar kun je juist een organisatie omhoog tillen, kun je innoveren. Niet dat het overleven van een bedrijf alleen maar te maken heeft met de manier waarop men met kritiek omgaat, maar het is wel een signaal.'
Dramadriehoek: aanklager, redder, slachtoffer
Niet kunnen omgaan met kritiek levert ook gefrustreerde werknemers op, aldus universitair docent personeelswetenschappen Marianne van Woerkom van de Universiteit van Tilburg: 'Als werknemers het gevoel hebben dat ze niet meetellen en er niet naar hun mening geluisterd wordt, haken ze af. Ze krijgen dan een houding van "ik zal zorgen dat er op mijn werk niets aan te merken valt, maar verwacht verder geen extra's van mij".'
'Het is de verantwoordelijkheid van het management te zorgen voor een cultuur waar mensen zich uitgenodigd en veilig voelen kritiek te uiten. Je kunt die cultuur niet in je eentje veranderen.'
Zo'n slechte kritiekcultuur komt coach Erik de Vlaam ('Ik spreek liever van "ondersteunende en kritische feedback"') regelmatig tegen in bedrijven. Daar ziet hij de 'dramadriehoek': 'Er is altijd een aanklager, een schreeuwlelijk die alleen maar negatief commentaar kan hebben. Daarnaast is er de redder, die probeert te redden wat er te redden valt. En dan degene die zich altijd als slachtoffer ziet. "Die man heeft me heel kwaad gemaakt." Die dramadriehoek moet je zien te voorkomen.'
Keerzijde keurige kritiek
Hoe moet het dan wél, commentaar leveren op de baas? De vuistregels klinken gemakkelijk: observeer, zeg alleen iets over jezelf, wees duidelijk. 'Zorg dat je kritische feedback gebaseerd is op echte observaties, dat er geen discussie over mogelijk is', zegt De Vlaam. Als het goed is, werk je samen aan de doelstellingen van de zaak. Benoem wat het effect van het gedrag van de ander daarop is. Geef ten slotte duidelijk je advies.'
En als de wederpartij daar niets mee doet? 'Tja, daar kun jij niets aan doen.' In de praktijk komt van de theorie niet veel terecht, ziet acteur Emans. 'De keerzijde van die keurige feedback: mensen vinden het zó eng, dat ze omslachtig te werk gaan, waardoor de boodschap helemaal niet overkomt. Ik zeg wel eens tijdens oefensituaties: dit is je kans, gooi het eruit, lekker ongenuanceerd. Kun je daarna vaak netjes en helder verwoorden wat je vindt.'
'Ga niet invullen wat die ander volgens jou zal gaan zeggen. Het zijn de vooroordelen die je in je hoofd haalt. Zeker bij een baas; door de hiërarchische verhouding wordt er aan die ideeën nog meer lading gegeven. Ik hoor vaak van leidinggevenden: wees helder! Dat gedraai en die indirecte opmerkingen roepen irritaties op. Bedenk bij jezelf: wil ik iets vragen of wil ik iets zeggen?'
Vooral als er persoonlijke voorkeuren bij komen kijken - je iemand gewoon niet mag - willen mensen nog wel eens een vertekend beeld hebben. De Vlaam: 'We zijn geneigd feiten te filteren die vooroordelen bevestigen. Het is gemakkelijk complimenten te geven aan mensen die je aardig vindt en negatief te zijn over mensen die je niet zo leuk vindt. Ik zeg: draai dat eens om. Dan merk je dat de mensen die je niet zo sympathiek vindt ook goed werk doen.'
Alles heeft consequenties
Kritiek organiseren en institutionaliseren is niet de oplossing, meent promovenda Langenberg. 'Dan is er altijd wel iets dat daar weer naast ontstaat. Neem een ondernemingsraad: die wordt gekozen, daar moet uit verschillende visies één stem ontstaan, die moet weer aan de algemene normen beantwoorden. Het wordt dus een compromis. En dat roept weer nieuwe kritiek op.
'Iedereen heeft een keuze. Altijd. De keuze wat te zeggen als iets je niet bevalt, de keuze niets te zeggen - zodat er zeker niets verandert - en de keuze weg te gaan. Alles heeft altijd consequenties. Mensen willen geen risico lopen. Door de status die ze door hun werk hebben. Door de hypotheek op het huis. Ik zeg niet dat het slecht is. Alleen dat het flauwekul is als mensen zeggen dat ze geen keuze hebben. Geef nooit op, er is altijd wel iemand die je opmerkt.'
Tekst Willemijn Kruijssen
Illustraties Leendert Masselink
Tips
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Collega's en bazen'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Edward Pleijsier | 1 september 2009 (10:46)
Mooi verhaal, maar bottem line kun je beter je eigen conclusie trekken en gewoon een andere baan zoeken!
Zelf ben ik ook de laatste maanden geconfronteerd met een Amerikaanse Manager die in een Sales Director positie niet weet om te gaan met de Europese markt met als gevolg dat hij zelf ook niet meer weet wat te doen en foute beslissingen neemt. Tot mijn verbazing staan sommige collega's er bij te kijken en doen dan helemaal niets of vluchten gewoon weg. De nieuwe US manager denkt, ik wordt voor de gek gehouden en reageert dit af naar mijn persoontje die nog wel feedback / commentaar aan hem geeft. Sommige vooral de oudere type managers, en dan met name de Hierarchische Amerikaanse Managers weten hier niet mee om te gaan en volen zich al snel " bedreigd" in hun eigen positie. Resultante; Case bouwen om medewerker te loozen...
|
