Zo bezuinig je op ambtenaren
Dieetregels voor een slankere overheid
Auteur: Florentine van Lookeren Campagne
|
22-04-2010
| Reacties: 2
|
 Mail dit artikel
Politieke partijen willen bezuinigen op het aantal ambtenaren. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Wordt het de kaasschaaf, het snoeimes of cosmetische chirurgie?
De Nederlandse bevolking staat er in ieder geval achter. Voor tweederde van respondenten van een onderzoek van Eenvandaag was bezuinigen op ambtenaren de favoriete bezuinigingsmaatregel, populairder dan het bezuinigen op ontwikkelingshulp of het inkrimpen van het leger. Politieke partijen hebben het snoeien in het ambtenarenbestand vrijwel allemaal opgenomen in hun verkiezingsprogramma's.
Er moet volgens het Centraal Planbureau de komende jaren 29 miljard bezuinigd worden om de kosten van de crisis, de vergrijzing en de zorg de komende jaren te kunnen opvangen. Dat redt de politiek niet door alleen maar op ambtenaren te bezuinigen.
De lonen van alle ambtenaren bij rijk, gemeente, provincie en waterschap waren in 2008 naar schatting 15,91 miljard euro. Een bezuiniging op ambtenaren is dus hoe dan ook een druppel op een gloeiende plaat. Maar partijen zijn opvallend eensgezind: die druppel moet vallen.
Waterschappen opdoeken en provincies samenvoegen
Er zijn in Nederland 954.000 mensen in dienst van de overheid. 504.000 van hen werken in het onderwijs. Daar wil geen van de politieke partijen op bezuinigen. Het gaat hen om de tienduizend ambtenaren bij waterschappen, de 171 duizend gemeenteambtenaren, de dertienduizend provincieambtenaren en de 123 duizend rijksambtenaren.
CDA, PvdA, SP, Groenlinks, D66 en de VVD pakken de provincies en gemeenten aan. De SP wil de waterschappen opdoeken. D66 wil ook minder provincies; de provincies in de Randstad kunnen worden samengevoegd. De PvdA wil de waterschappen onder het provinciebestuur brengen. CDA en Groenlinks willen provincies en waterschappen samenvoegen. De VVD wil een kwart minder lokale en regionale ambtenaren en bestuurders, en meer gemeentelijke herindelingen. Het CDA, de VVD, D66, Groenlinks, Christenunie en de SP willen ook allemaal het aantal ministeries terugdringen. De PvdA wil één grote rijksdienst waar alle ministeries in opgaan. Groenlinks wil maximaal acht ministeries. De Christenunie wil Binnenlandse Zaken en Justitie samenvoegen, evenals VROM, Verkeer en Waterstaat en een deel van Landbouw. De VVD wil de helft minder ministers.
Feiten en cijfers over ambtenaren
Tussen het vierde kwartaal van 2008 en het vierde kwartaal van 2009 nam bij de overheid, de zorg en het onderwijs het aantal banen toe met 69.000. Dit zijn voornamelijk banen in de zorg (47.000). In dezelfde periode daalde het totaal aantal banen met 147.000. Tussen 2001 en 2005 nam het aantal ambtenaren dat bij een ministerie werkte af met 421 fte. Bij de zelfstandige bestuursorganen kwamen er echter 13.019 mensen bij. In totaal groeide de rijksoverheid zo met 2,7 procent. Zeventien van de 26 OESO-landen hebben meer bureaucraten in dienst dan Nederland. In Noorwegen en Zweden is bijna dertig procent van de werkende bevolking ambtenaar. In Nederland is dat minder dan de helft: 13 procent in 2005.
Schrappen: kaasschaaf, snoeimes of cosmetische chirurgie?
Er zijn grofweg twee manieren om het aantal ambtenaren terug te dringen: hetzelfde doen met minder mensen - de kaasschaafmethode - en het metterdaad afhakken van stukken overheid.
De kaasschaafmethode - ieder ministerie bijvoorbeeld twintig procent eraf - is niet verstandig, vindt Jules Theeuwes van SEO Economisch Onderzoek. ‘Efficiencywinst is in iedere grote organisatie te behalen. Hetzelfde werk kun je door minder mensen laten doen als je onnodige bureaucratische processen afschaft. Die zijn er vast. Die zitten er in iedere grote organisatie. Maar als je vijf procent vindt, is dat veel. Echt bezuinigen, is kiezen om bepaalde taken niet meer te doen.'
Hoe groot de kans is dat de politiek daarvoor zal kiezen, hangt af van de verkiezingsuitslag, zegt Theeuwes. ‘Krijgen we een kabinet met drie partijen, dan kan het. Bij vier of vijf acht ik het onwaarschijnlijk. Dan moeten er zoveel compromissen gesloten worden. Ieder heeft zijn hobby'tje te beschermen. Een paars kabinet met Groenlinks zie ik wel tot bezuinigen in staat. VVD en D66 willen bezuinigen op uitgaven. Groenlinks is niet tegen marktwerking en gaat mogelijk akkoord met het afstoten van overheidstaken. De PvdA zou als compromis een belastingverhoging kunnen krijgen. Maar als ze meer partijen erbij nodig hebben voor een meerderheid, dan wordt het compromis te ingewikkeld. Dan houdt het op.'
Naast de kaasschaaf en het snoeimes bestaat nog de optie cosmetische chirurgie: onderdelen worden afgeschoven naar lagere overheden of naar zelfstandige bestuursorganen (zbo's). Formeel zijn de werknemers dan geen ambtenaar meer. Dat is fijn voor de statistieken. Tussen 2001 en 2005 nam daardoor officieel het aantal rijksambtenaren af. Maar het aantal mensen dat bij zbo's werkte, nam toe en zij voeren wel een overheidstaak uit.
Theeuwes: ‘Onder Lubbers eind jaren tachtig is er ook flink op ambtenaren bezuinigd, vooral door onderdelen van de overheid te verzelfstandigen. In die tijd was marktwerking hot. Dat kwam goed uit. Er was meteen een goed verhaal om de bezuinigingen te rechtvaardigen. Ik verwacht iets soortgelijks nu weer.'
Is het al eens gelukt?
‘Er zijn in het verleden diverse efficiency-operaties geweest. Bij mijn weten hebben die niet geleid tot minder ambtenaren', zegt Harrie Verbon, hoogleraar overheidsfinanciën aan de Universiteit van Tilburg. Hij verwacht ook niet veel van de huidige plannen. ‘Neem het terugdringen van het aantal provincies. Een onzinnig voorstel. Gemeenten doen de bijstand, de gemeentelijke wegen, enzovoorts. Maar daar moet wel toezicht op zijn. Dat doen de provincies. Als je de provincies opheft, moet dat toezicht elders ondergebracht worden. Ik vraag me af wat je daarmee oplost.'
Er loopt momenteel een programma om het aantal rijksambtenaren terug te dringen en de rijksoverheid efficiënter te maken: het programma Vernieuwing Rijksdienst. Daaronder valt bijvoorbeeld een operatie om acht van de dertien ministeries gezamenlijk te huisvesten, maar ook een nieuwe, gezamenlijke website zodat het Rijk er geen dertien aparte webredacties op na hoeft te houden. Het programma heeft tussen 2006 en 2008 het aantal fte bij de rijksoverheid (minus Defensie, de rechterlijke macht en de politie) teruggebracht van 149.398 fte naar 147.261 - een daling van 2.137 fte oftewel 1,4 procent.
Voorkomen is beter dan genezen. Kamerleden zijn nogal eens geneigd om bij iedere misstand te roepen om nieuw beleid, zegt hoogleraar economie Arjen van Witteloostuijn van de Universiteit Utrecht. Willen politici echt bezuinigen, dan moeten zij daarmee stoppen. Hij heeft daar al eens wat op bedacht: wie er een regel bij wil maken, moet twee regels voorstellen die weg kunnen. Elke nieuwe regel kan ook een termijn mee krijgen waarna hij automatisch vervalt.
Kan dat eigenlijk wel, ambtenaren ontslaan?
Het is een mythe dat ambtenaren niet ontslagen kunnen worden, zegt Jelle Zwennis, partner bij Vijverberg Juristen en ambtenarenrechtspecialist. ‘Werkgevers denken dat dat heel lastig is en daarom beginnen ze er niet aan. Maar ambtenaren die niet goed functioneren, de boel oplichten of ruzie maken, kunnen zonder meer ontslagen worden.'
En overheden kunnen ook op grote schaal van hun personeel af. ‘Net als in het bedrijfsleven kan een tekort op de begroting leiden tot een reorganisatie. Stel, een gemeente krijgt minder geld uit het gemeentefonds en wil het tekort niet aanvullen door de lokale belasting te verhogen. Dan kan het bestuur besluiten bepaalde onderdelen zoals de schouwburg en de bibliotheek af te stoten. Sommige gemeenten hebben op deze manier zichzelf in omvang gehalveerd.'
Is er voldoende tijd voor een reorganisatie, dan hoeft het geen grote problemen te veroorzaken, zegt Zwennis. ‘Als je morgen besluit een aantal ministeries samen te voegen, is dat niet in een dag geregeld. Maar diezelfde dag nog zullen de eerste mensen om zich heen gaan kijken naar een andere baan. En mensen stromen ook uit, omdat ze met pensioen gaan.'
Dat laatste is een reden voor het ministerie van Binnenlandse Zaken om niet zo enthousiast te zijn over de bezuinigingsplannen. Meer dan eenderde van het aantal ambtenaren is vijftig jaar of ouder, blijkt uit cijfers van het ministerie. De overheid zal in de toekomst juist extra behoefte krijgen aan goede mensen, zegt een woordvoerder.
Feiten: % ambtenaren ouder dan vijftig
Provincies: 40 %
Gemeenten: 37 %
Waterschappen: 37 %
Rijk: 32%
(Bron: Trendnota Arbeidszaken overheid 2010)
Waar moeten al die ambtenaren heen?
Ontslagen ambtenaren zouden in het bedrijfsleven aan de slag moeten kunnen. Minder ambtenaren betekent immers minder begrotingstekort. Dat betekent minder belastingen, waardoor de burger meer geld heeft voor consumptie. Daardoor zou er in de markt geld moeten zijn om de overtollige ambtenaren in dienst te nemen, legt Verbon uit.
Ambtenaren die naar het bedrijfsleven overstappen, komen vaak terecht bij adviesbureaus zoals KPMG. ‘Wij nemen regelmatig oud-ambtenaren aan met gespecialiseerde kennis van bijvoorbeeld veiligheid, mobiliteit, het zorgstelsel of het onderwijs', zegt Paul Dijcks, partner bij KPMG. Het zijn vooral mensen in de leeftijd tot 35 jaar, die zo'n overstap kunnen maken. Het duurt namelijk een paar jaar voordat zij het vak van adviseur onder de knie hebben en hun geld waard zijn. En zij komen vooral terecht in het advieswerk aan het overheidsonderdeel waar ze vandaan kwamen.
Bezuinigt de overheid op ambtenaren, dan bezuinigt zij bijna altijd ook op de inhuur van externe adviseurs. Dijcks: ‘We verwachten dat de overheid minder interimmanagers zal inhuren om langere tijd een afdeling te managen of te ondersteunen. Gegeven de ingrijpende veranderingen in de organisatie van de overheid blijft er wel vraag naar het hoogwaardige advieswerk, dus de onderzoeken en analyses die wij maken.'
Ambtenaren met een specialisme waar bedrijven om zitten te springen, zoals financiën, zouden goed moeten kunnen overstappen. Maar dat geldt lang niet voor iedereen. Erik Kolthof van Yacht: ‘Voor overheidsfinancials met ongeveer tien jaar werkervaring is de profitsector niet uitgesloten. Voor oudere overheidsfinancials zijn de overstapmogelijkheden beperkt tot andere overheidsonderdelen en eventueel de zorg.'
Het bedrijfsleven heeft niet veel aan de werkervaring die iemand heeft opgedaan bij de overheid, zegt Kolthof. ‘Overheidsfinanciën vormen een vak apart binnen finance. Bij gemeenten is bijvoorbeeld de kennis van verslaglegging en de planning en control-cyclus zeer branchespecifiek en is omscholing of bijscholing nodig om te kunnen overstappen naar andere branches.'
Wat levert het op?
Het CPB moet de politieke programma's nog narekenen. Maar bij de vorige kabinetsformatie zijn de kosten en de baten van een besparing op rijksambtenaren al eens berekend. Twintig procent minder beleidsambtenaren, vijfentwintig procent minder ondersteunend personeel en tien procent minder uitvoeringsambtenaren, zou structureel 0,75 miljard euro besparen. Daarvoor zou de overheid echter eerst ruwweg een half miljard euro moeten spenderen aan sociale plannen, investeringen in ict en zittend personeel.
Het schrappen van de provincies en waterschappen en het samenvoegen van gemeenten zou volgens de ambtelijke werkgroep structureel 1,8 miljard schelen. De hele operatie zou iets meer dan 0,4 miljard kosten. Maar dit is een ingrijpende wijziging van de Nederlandse staatsinrichting, die bovendien een grondwetswijziging vergt. Grondwetswijzigingen worden altijd twee keer besproken in het parlement, een keertje voor en een keertje na de verkiezingen. Dit voorstel zou dus pas op zijn vroegst in de volgende kabinetsperiode geld opleveren - als het parlement het al ziet zitten.
Theeuwes verwacht niet dat er zal worden bezuinigd op ambtenaren totdat de economie weer aantrekt. Dat is op zijn vroegst volgend jaar, volgens het CPB. ‘De overheid wil in tijden van crisis juist meer uitgeven. Ambtenaren zijn ook een uitgave.' Van Witteloostuijn is optimistischer. ‘Nog nooit hebben zoveel partijen gezegd dat het moet gebeuren. En de druk is hoger dan ooit. Als het nu niet gebeurt, gebeurt het nooit.'
(Research Kees Versluis)
Wellicht ook interessant:
Meer artikelen in de rubriek
'Overheid'
Reageer, print of deel dit artikel
Reacties op dit artikel:
Edo de Roo | 23 april 2010 (14:48)
Het staat impliciet al in het artikel, de ambtenaren die worden uitgespaard, worden aan de andere kant gewoon weer ingehuurd. Dat is duurder meer meer flexibel, maar zeker niet per se goedkoper noch beter.
Maar wat zal ik zeggen, de verkiezingsprogramma's staan doorgaans verder van de maatschappij dan de ambtenaren zelf, iedereen roept wat leuks, maar straks wordt dat toch niet uitgevoerd. "Meer blauw op straat" is immers al 20 jaar de leus van de zittende partijen, maar dát lijken nu net die ambtenaren te zijn die wel worden wegbezuinigd ;-)
Ina Lugies | 5 maart 2012 (18:59)
Ik wil graag reageren. M.i. kan de overheid miljoenen euro"s besparen door de 13e maand voor de ambtenaren af te schaffen. Destijds is men met een 13e maand uitkering begonnen omdat het bedrijfsleven dit ook had. Het verschil is echter, dat doordat een bedrijf winst maakt dit over de werknemers wordt verdeeld. Wij betalen echtermet elkaar de overheid, dus ik zie niet in waarom er een 13e maand moet worden uitbetaald.Afschaffen dus, net als die dure lease-autos, ambtenaren in de zorg rijden in de duurste lease-autos, wij betalen dit met onze ziektekostenpremie, hier kan enorm bezuinigd worden zonder ambtenaren te ontslaan.
|
