Jos Engelen: 'Prestige telt zwaarder dan wetenschappelijke argumenten'

 Deel dit artikel

Een Nederlander is de wetenschappelijk directeur van CERN, 's wereld grootste wetenschapsinstituut. Daar wordt gebouwd aan een deeltjesversneller van drie miljard euro. Na jaren van uitstel gaat het project in mei 2008 van start. Directeur Jos Engelen weet het zeker.

• CV

Vlak buiten Genève staan de gebouwen van de wetenschappelijke instelling CERN. Met 2600 medewerkers, 8000 gastwetenschappers en een budget van 650 miljoen euro per jaar is dit Europese samenwerkingsverband het grootste wetenschappelijk instituut ter wereld.
Het CERN-complex, bijna -p de Frans-Zwitserse grens, ligt tussen akkers en weilanden. In de verte prijken aan de ene kant daarvan de toppen van de Jura en aan de andere kant die van de Alpen. Tussen de gebouwen in jarenzeventigarchitectuur zitten mannen ­ en een enkele vrouw ­ rustig te praten of te genieten van de zon. Honderd meter onder de grond is de sfeer heel anders. Daar wordt hard gewerkt om het meest ambitieuze wetenschappelijke project van dit moment, de deeltjesversneller Large Hadron Collider (LHC), in mei 2008 werkend te krijgen.
De LHC bevindt zich in een 27 kilometer lange tunnel in de stabiele rotsgrond. Deze deeltjesversneller moet protonen, minuscule deeltjes die het hart van het atoom vormen, tot extreem hoge snelheden versnellen, om ze vervolgens op elkaar te laten botsen. Het is de bedoeling dat bij zo'n botsing nieuwe deeltjes worden gemaakt die van nature op de wereld niet voorkomen. Het bestaan van die mysterieuze deeltjes wordt voorspeld door het 'standaardmodel', de natuurkundige theorie die de vier elementaire krachten in de natuur beschrijft. Met de LHC wordt vooral gezocht naar één specifiek deeltje. Niemand heeft er nog een spoor van gezien, niemand weet hoe groot of hoe zwaar het is, maar het heeft al wel een naam: het Higgs boson. Het Higgs boson is bijzonder: het geeft alle andere deeltjes hun gewicht. Zonder Higgs boson zouden alle deeltjes ­ net als licht ­ gewichtloos zijn, zo zegt het standaardmodel.
Wetenschappelijk directeur en tweede man van CERN is de Nederlander Jos Engelen. Tot zijn aantreden in januari 2004 was hij hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en directeur van het Nationaal Instituut voor Subatomaire Deeltjesfysica, het Nikhef in Amsterdam. Bij CERN is Engelen er verantwoordelijk voor dat de LHC ­ nadat de ingebruikname al enige keren is uitgesteld ­ in mei 2008 echt gaat werken. In Chicago staat ook een deeltjesversneller, de Tevatron. Die is weliswaar minder krachtig dan de LHC, maar hij draait al wél.
Hoe krachtiger een deeltjesversneller, hoe zwaarder de deeltjes die hij kan maken. Met de LHC kunnen dus zwaardere deeltjes worden aangetoond dan met de Tevatron. Als het Higgs-Boson-deeltje weinig massa heeft, kunnen de Amerikanen het bestaan ervan mogelijk aantonen voordat CERN de Europese versneller aan de praat heeft. Hoe eerder de LHC werkt, hoe groter de kans de Amerikanen voor te zijn. Een prestigekwestie waarmee bovendien miljarden zijn gemoeid.

Volgens de eerste plannen stond de LHC gepland voor 2001. Waarom is de oplevering al zo vaak uitgesteld? 'Nou, laat ik vooropstellen dat niemand die datum van 2001 ooit serieus heeft genomen. Die was onderdeel van het politieke spel van de directeur-generaal van CERN begin jaren negentig. Die wilde daar maar mee zeggen: "Dit kunnen wij binnenkort!" De eerste serieuze datum voor oplevering was 2005 en daar gaan we nu met tweeënhalf jaar overheen. Dat komt doordat we de complexiteit van het project hebben onderschat. Het aantal gebruikte onderdelen en de diversiteit ervan zijn enorm. Om die allemaal goed te vervaardigen en om ze op het juiste moment op hun plaats te krijgen, was lastiger dan we hadden verwacht.'

Volgens collega-wetenschappers kan er nu nog steeds veel misgaan. Een nieuw CERN-bestuur treedt aan op 1 januari 2009; die dag loopt uw aanstelling af. Houdt u er rekening mee dat de LHC dan nog niet werkt? 'Tegen die tijd werkt alles gewoon hoor, daar ben ik van overtuigd. Alle technische problemen zijn gezien en opgelost. Er was een klein probleempje, daar was ik net over aan het bellen (het interview begon later; red.), maar ook dat wordt opgelost. Vanaf nu is het alleen nog een kwestie van optimaliseren. Ik kan het me ­ nogmaals ­ niet voorstellen dat het v--r mijn aftreden niet lukt. Dat zou echt een enorme teleurstelling zijn.'

Er is nog nooit een spoor van het Higgs boson gezien. Wat als het helemaal niet bestaat? 'We gaan zoiets vinden, hoor; daar ben ik van overtuigd. De theoretische aanwijzingen zijn daarin heel duidelijk. Er zijn mensen die zeggen dat het een veel interessanter resultaat zou zijn als we het deeltje niet vinden, dat zou namelijk betekenen dat de natuur totaal anders in elkaar zit dan wij denken. Maar daar ben ik het niet mee eens. Het zou voor ons als management wel heel moeilijk uit te leggen zijn aan de mensen die de LHC betalen. En het nodigt nou ook niet bepaald uit tot verder investeren in CERN.'

Wat ziet u als het moeilijkste van de functie van wetenschappelijk directeur? 'Het te worden. Nee, nee, dat is een grap, de echte moeilijkheid van mijn functie is van technische aard. Alle verschillende onderdelen, en daar zijn er heel veel van, moeten we gezamenlijk op de goede manier en binnen een redelijke termijn aan het werk zien te krijgen. Bijvoorbeeld: de LHC bestaat uit acht delen van ieder 45 ton aan magneetspoelen en ijzer die moeten worden afgekoeld tot 271 graden Celsius onder nul, twee graden boven het absolute nulpunt. Op die manier maken we supergeleidende magneten. In theorie weten we heel goed hoe dat moet. Maar het bleek heel lastig de ontelbare kraantjes zo open te zetten dat het vloeibaar helium, de vloeistof waarmee wordt gekoeld, overal gelijkmatig ging stromen. Dat ging heel vaak fout.'

Waarom bent u deeltjesfysicus geworden? 'Het begon met mijn fascinatie voor natuurwetenschap. Die heb ik meekregen van mijn vader, een eenvoudige spoorwegarbeider uit Limburg. Mijn vader had geen hoge opleiding, maar hij had logisch denken hoog in het vaandel staan en hij heeft mij gestimuleerd daar iets mee te doen. Ik besloot naar de hbs-b te gaan en daarna naar de Radboud Universiteit Nijmegen. Op de natuurkundefaculteit werd ik gegrepen door de hoge-energiefysica, de wetenschap die zich bezighoudt met deeltjes die alleen ontstaan bij hoge snelheden ofwel hoge energie. Die mensen hielden zich bezig met Einstein, met E = mc2 en met grote, indrukwekkende apparatuur. Fascinerend. En dan was er professor Janner die een formule op het bord schreef: twee protonen wordt twee protonen plus een ander deeltje. Dat vond ik geweldig. En dat vind ik nog steeds.'

Als jonge wetenschapper bij het Nikhef zei u ooit over het management: "Dat nooit!" U vond de directeur daar te veel bestuurder en te weinig wetenschapper. Nu heeft u de meest bestuurlijke baan die u als wetenschapper kunt hebben. Waarom? 'Tsja, ik vond een manager in die tijd een vervelende bemoeial, een sta-in-de-weg. Bovendien: wetenschapper zijn is toch veel moeilijker dan manager zijn?, zo zeiden we tegen elkaar. Maar op een gegeven moment kwam ik erachter dat, wil je richting geven binnen je vak, je in het management moet zitten. Toen heb ik die overstap gemaakt.'

Mist u de wetenschap? 'Jazeker! Deze baan is soms eenzaam, ik heb geregeld te maken met vervelende mensen en met ongelofelijk veel gezeur. Soms heb ik het even helemaal gehad, dan pak ik een stuk papier en ga ik een tijdje prutsen aan een natuurkundig probleem. Dan kijk ik hoe ver ik zelf zou komen, of ik het nog kan. Of ik pak een studieboek en dan ga ik een fictief college voorbereiden, zoals ik dat deed toen ik hoogleraar was aan de Universiteit van Amsterdam. Het klinkt misschien koddig, maar daar krijg ik een kick van. Dan kan ik er weer een tijdje tegenaan.'

De LHC kost zo'n drie miljard euro. De detectoren -­ grotendeels niet door CERN betaald ­- die de deeltjes gaan meten, kosten nog eens 3,5 miljard. Slechts een kleine groep mensen begrijpt dit onderzoek. Hoe hebben zij politici kunnen overtuigen van het belang van de LHC? 'Het antwoord is: prestige. Ik zou graag zien dat wetenschappelijke argumenten voldoende zijn, maar in werkelijkheid is prestige toch belangrijker. De grootste versneller ter wereld staat binnenkort in Europa en voor dat argument zijn politici gevoelig. Europa laat met CERN en de LHC zien dat het op technologisch gebied vooroploopt. Ik vind het overigens een prima argument. Met deze instelling blijft Europa technologisch scherp.'

U reageerde eens fel op een suggestie van de theoretisch natuurkundige Robbert Dijkgraaf dat de theoretici binnen de natuurkunde de weg wijzen. Waarom? U zoekt met de LHC toch naar een deeltje dat door theoretici is voorspeld? 'Nee, nee, zo is het niet. Wij wijzen de weg! Uit wat voor deeltjes de natuur bestaat, moet door middel van experimenten worden uitgevonden. Dat is de enige manier. De theorie laat ruimte voor heel veel mogelijkheden. Als jij aan iemand de weg naar Rome vraagt en die persoon geeft jou meer dan vijftien verschillende mogelijkheden, waarvan er een de goede is, dan word je daar niet gelukkig van. Dan heb je liever dat iemand het grondig voor je uitzoekt en vervolgens vertelt welke kant je het beste op kunt gaan. Dat doen wij. Zonder onze experimenten kom jij niet in Rome, en begrijpen wij niet beter hoe de wereld in elkaar zit.'

Er wordt gezegd dat de LHC een klein zwart gat kan maken. Een zwart gat zuigt alle omringende massa aan, die er vervolgens nooit meer uit kan ontsnappen. Heeft u een noodplan klaarliggen? 'Nee hoor, als dat zo zou kunnen, zouden we de LHC niet bouwen. Mijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid zal het altijd moeten afleggen tegen mijn moraliteit. Eventuele zwarte gaten zullen nooit gevaarlijk zijn. Vlakbij de aarde komen dezelfde deeltjes langs ­ uit de kosmos ­ als die wij met de LHC gaan maken. Als daardoor allesverslindende zwarte gaten zouden ontstaan, hadden wij nu niet meer bestaan.'

Op 1 januari 2009 komt er een nieuw CERN-bestuur en moet u weg. In Nederland vindt u vrijwel geen functie met eenzelfde budget en een vergelijkbare wetenschappelijke uitdaging. 's Avonds bij een goed glas wijn filosofeert u vast wel eens over de toekomst. Wat wilt u gaan doen? 'Ja hoor, je mijmert er wel eens over. Maar ik ga je zeker niet vertellen wat ik verzonnen heb, want dat moet natuurlijk niet in Intermediair. Maar ik sluit niet uit dat ik terug ga naar de échte wetenschap.'

CV

Geboren: 6 juli 1950, Maasniel, nu gemeente Roermond.
Woonplaats: Crozet, Frankrijk, vlak over de Frans-Zwitserse grens.
Auto: Audi A6
Aantal e-mails per dag:'Dat valt mee, ik denk dertig.'
Favoriete bezigheid: 'Met mijn vrouw over de toppen van de Jura wandelen.'
Boek: Hemingway, A Farewell to Arms.
(Wat vindt hij van Het Bernini Mysterie, een Dan Brown-thriller die zich gedeeltelijk afspeelt in CERN? 'Een uitermate onderhoudend boek.')
Grote voorbeeld: 'Een eenvoudige spoorwegarbeider uit Limburg, mijn vader.'
Meest bewonderde wetenschapper: 'Albert Einstein. Bouwde door consequent redeneren een paar eenvoudige uitgangspunten uit tot een indrukwekkende theorie en dacht bovendien onmiddellijk na over de toetsbaarheid van deze theorie.'