Het gelijk van Noreena Hertz

 Deel dit artikel

Al vijftien jaar pleit Noreena Hertz voor een menselijker, duurzamere vorm van kapitalisme. Ze heeft goede redenen om aan te nemen dat de tijd nu rijp is.

• Wouter Bos
• Crisis van de globalisering
• Trickle down-theorie

Voor wie nog overweegt een huis te kopen, is het misschien interessant te weten dat Noreena Hertz, hoogleraar economie aan de universiteit van Cambridge en - tijdelijk - aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, een hypotheek heeft met variabele rente. 'Misschien wel het enige lichtpuntje in deze crisis is dat mijn partner en ik daardoor steeds minder rente betalen', zegt ze lachend. De Britse banken die werden genationaliseerd - de teller staat inmiddels op drie - zijn verplicht de renteverlagingen van de centrale bank rechtstreeks door te geven aan de hypotheeknemers.

Maar verder valt er weinig te lachen. 'Engeland is het hardst geraakt van allemaal. Het zijn deze keer niet alleen de arbeiders die hun baan verliezen. Ook mijn gestudeerde vrienden staan op straat, en ze raken hun dure huizen niet meer kwijt.'

Hertz zag niet aankomen dat Amerikaanse hypotheken uiteindelijk de genadeklap zouden geven. Maar dát er een keer een einde zou komen aan wat zij het Gucci-kapitalisme noemt, stond voor haar vast.

Wouter Bos

Twee jaar na de val van de muur, werd ze als 23-jarige door de Wereldbank uitgezonden naar Sint-Petersburg om mee te werken aan het opzetten van de eerste aandelenbeurs in Rusland. Ze verbleef er vijf jaar. In haar proefschrift voorspelde ze correct dat de razendsnelle privatiseringen in Rusland tot een ramp zouden leiden voor de bevolking. En niet alleen in Rusland. In De Stille Overname, haar antiglobaliseringsmanifest uit 1998, beschrijft ze hoe in alle westerse landen het neoliberale kapitalisme tot een uitholling van de staatsmacht leidde. Dat de antiglobaliseringsbeweging inmiddels een stille dood lijkt te zijn gestorven, is schijn volgens Hertz: 'Het protest is voor een groot deel geïncorporeerd in het bedrijfsleven zelf. Kijk naar Peter Bakker die duurzaamheid tot leidend principe heeft gemaakt van zijn (post)bedrijf TNT.

We bestellen borsjt en blini's met forel in Trojka, een ouderwetse Russische tearoom aan Regent's Park Road. Ze komt hier graag. Het is praktisch om de hoek van haar huis in Primrose Hill, een dure wijk in Londen met een dorps karakter. We praten over de hoorzitting in het Britse parlement, een week geleden, waarin de voormalige ceo's van de Royal Bank of Scotland en HBOS zich uitputten in excuses voor hun aandeel in de financiële crisis. 'Het is goed dat ze publiekelijk door het stof gingen, hoewel het allemaal erg geregisseerd aandeed', zegt Hertz. 'Ik heb me er in mijn korte periode bij Goldman Sachs over verbaasd hoe sterk het bankbedrijf was losgezongen van de werkelijkheid. De investment bankers deden me denken aan legbatterijkippen: geobsedeerd door materiële welvaart en zonder besef van de werkelijkheid achter de financiële producten die ze verhandelden. Aan de andere kant moeten we geen zondebokken van de bankiers maken. We waren allemaal verblind door het Gucci-kapitalisme.'

Hertz herstelt van een gemene griep die haar twee weken thuis hield. De laatste maanden zijn een uitputtingsslag geweest voor haar; ze rende van de ene afspraak naar de andere. Ze draagt een goedkoop ogend horloge dat nogal afsteekt bij haar uitbundige sieraden. Het heeft een logo van het Nederlandse ministerie van Financiën. Eerder deze maand was ze daar om een lezing te geven over 'de toekomst van het kapitalisme'. Diezelfde middag ging ze in Brussel in debat met Wouter Bos. Hertz laat geen kans onbenut om haar visie te laten horen op hoe het verder moet na de crisis.

Crisis van de globalisering

Dit is de eerste echte crisis van de globalisering, zegt ze. 'De Azië-crisis had ook gevolgen voor de hele wereld, maar toen heerste onder economen nog het idee dat je de getroffen landen kon loskoppelen van de wereldeconomie. Dat is nu helemaal losgelaten. Deze keer zijn we allemaal met elkaar verbonden. Als we denken dat we hieruit komen door overal een beetje aan de knoppen van het financiële systeem te draaien, vergissen we ons. De oplossingen zullen net zo grensoverschrijdend moeten zijn als de crisis zelf.'

Een van de oorzaken van deze crisis is dat er een wedloop ontstond in wie het best kon dereguleren. Hertz: 'Tot eind jaren negentig was Amerika kampioen dereguleren. Maar na de Enron-crisis en de invoering van de strengere boekhoudregels nam Groot- Brittannië die positie over, met als gevolg dat Londen het grootste financiële centrum ter wereld werd. Daar betalen we nu de prijs voor.'

'De voor de hand liggende reactie is protectionisme: ieder land gaat op eigen houtje zijn industrie en zijn banen beschermen. Je hoort het in de teksten als 'Britse banen voor de Britten' van Gordon Brown (de Britse premier) en het 'Buy American' van Obama. Dat werkt niet meer. We zijn samen in de ellende geraakt en we moeten er samen weer uitkomen.' Het probleem is alleen, zegt Hertz, dat juist de instituten die grensoverschrijdend toezicht zouden kunnen houden - de Verenigde Naties, de Wereldbank en het IMF om er een paar te noemen - de laatste jaren sterk zijn uitgehold. Alleen de Wereldhandelsorganisatie (WTO) kreeg meer macht, 'waardoor de perverse situatie ontstond dat in deze wereld alleen het kapitaal en de handel optimaal werden beschermd, niet de mensheid.'

Trickle down-theorie

Hertz gelooft dat de huidige crisis niet het einde betekent van het kapitalisme, wél van die typisch Angelsaksische variant die sinds Thatcher en Reagan wereldwijd dominant werd. Ze gelooft dat de vrije markt het best in staat is om welvaart te genereren. 'Ik heb alleen nooit geloofd in de trickle down-theorie die zegt dat die welvaart vanzelf zou doorsijpelen naar alle lagen van de bevolking. In de afgelopen dertig jaar hebben we juist gezien hoe bankiers met hun piramidespel een heel kleine groep mensen rijk hebben gemaakt, maar geen enkele toegevoegde waarde hebben gehad voor de maatschappij als geheel.'

Er zijn talrijke signalen dat de tijd rijp is voor verandering, zegt Hertz. 'Ten eerste zijn mensen woedend over wat er is gebeurd. Die woede richt zich nu op bankiers, maar straks zijn alle bedrijven aan de beurt die het niet zo nauw nemen met de publieke belang.' Die woede zal volgens haar worden gekanaliseerd in een sterk politiek mandaat om in te grijpen in de economie: 'Meer dan de helft van de Amerikanen is nu voor staatsbemoeienis. En niet alleen bij de banken. Dat is historisch.'

Maar vooral gelooft ze dat deze crisis ons gevoel van saamhorigheid zal versterken. 'Dat was tijdens de grote Depressie al zo en het is nu weer sterk in opkomst. Freecycle, de Britse Marktplaats voor gratis spullen, is de afgelopen maanden met de helft gegroeid in ledental: zes miljoen Britten zien er blijkbaar geen been in vrijwillig iets van hun welvaart te delen.'

De jonge bankiers behoren tot een generatie die niet leek te beseffen dat de variant van het kapitalisme waarin ze opereerden ideologisch gedreven was. Leek, want inmiddels is de hegemonie van Amerika ten einde en leven we in een nieuwe wereldorde. 'Nu ze ons geld niet meer nodig hebben, blijken de Aziatische landen er heel andere opvattingen op na te houden over hoe je een economie draaiend houdt. Brazilië bloeide op onder een president - Lulu - die bezwoer dat niemand meer honger zou hebben. China werd een wereldmacht ondanks een sterk geleide economie. Ook de Europese landen, vooral Zweden, hebben zich nooit volmondig bekeerd tot het Angelsaksisch kapitalisme. Daar heerst veel meer het besef dat markten weliswaar voor welvaart kunnen zorgen, maar falen als het gaat om onze collectieve belangen. Nu zelfs Alan Greenspan, de kampioen van de vrije markt, heeft gezegd dat hij zich heeft vergist, wil ik nog zien wie het Gucci-kapitalisme durft te verdedigen. Ik denk dat we het in moeten inruilen voor wat ik coop-kapitalisme noem, meer gebaseerd op samenwerking, transparantie en duurzaamheid. Er zijn alternatieven. Als er ooit een kans was die te onderzoeken, is het nu.'